Chuyện gì đang diễn ra
Xem công thức và từng bước
Vùng nét tính theo công thức quang học thấu kính mỏng với vòng tròn nhòe cho phép (CoC) ở ô trên; ảnh mô phỏng chỉ để hình dung, không thay được ảnh chụp thử. Định dạng cảm biến và mức chống rung của từng máy theo công bố của hãng, quy về mức gần đúng.
Công cụ tính được gì
- Vùng nét: giới hạn nét gần, nét xa và tổng độ sâu trường ảnh, kèm tỉ lệ phần nét nằm trước và sau chủ thể.
- Khoảng cách siêu tiêu cự (hyperfocal): lấy nét ở đó thì mọi thứ từ một nửa khoảng cách này tới vô cực đều nét. Nút “Nét ở siêu tiêu cự” đặt khoảng lấy nét giúp bạn.
- Cảm biến: full frame, APS-C 1,5× (Nikon, Sony, Fujifilm), APS-C 1,6× (Canon), Micro 4/3, 1 inch, medium format, Super 35, điện thoại; hoặc gõ tên máy để công cụ tự chọn. Vòng tròn nhòe cho phép (CoC) tính theo cảm biến hoặc tự nhập.
- Khuôn hình và tương đương full frame: bề ngang khung tại chủ thể, góc nhìn, độ phóng đại, tiêu cự và số f tương đương.
- Mô phỏng khung ngắm: hậu cảnh nhòe theo khẩu độ, nhiễu theo ISO, nhòe chuyển động theo tốc độ màn trập; kèm gợi ý kính lọc ND, CPL theo ánh sáng cảnh.
Độ sâu trường ảnh là gì
Ống kính chỉ lấy nét đúng một mặt phẳng. Điểm nằm trước hoặc sau mặt phẳng đó không hội tụ thành điểm mà thành một vòng tròn nhỏ trên cảm biến. Khi vòng tròn còn nhỏ hơn mức mắt phân biệt được trên ảnh, ta vẫn thấy nét. Khoảng từ điểm gần nhất đến điểm xa nhất còn “trông nét” như vậy gọi là độ sâu trường ảnh (depth of field, DOF).
Bốn thứ quyết định vùng nét: khẩu độ (số f càng lớn, vùng nét càng sâu), khoảng cách lấy nét (càng xa càng sâu), tiêu cự (càng dài càng nông) và cỡ cảm biến thông qua vòng tròn nhòe cho phép. Vùng nét thường không chia đều: ở khoảng cách bình thường, phần sau chủ thể dài hơn phần trước; lấy nét càng gần thì hai phần càng xấp xỉ bằng nhau.
Công thức tính vùng nét và siêu tiêu cự
Với tiêu cự f, số f là N, vòng tròn nhòe cho phép c và khoảng lấy nét s (cùng đơn vị mm, đo từ mặt phẳng cảm biến):
- Siêu tiêu cự: H = f² ÷ (N · c) + f
- Nét gần: Dn = s · (H − f) ÷ (H + s − 2f)
- Nét xa: Df = s · (H − f) ÷ (H − s) khi s nhỏ hơn H; s từ H trở lên thì vùng nét kéo tới vô cực.
Ví dụ với máy APS-C như Nikon Z50 II (cảm biến 23,5 × 15,6 mm, c ≈ 0,0195 mm), ống 50-250mm ở 250 mm, f/6.3, lấy nét chủ thể cách 10 m: H = 250² ÷ (6,3 × 0,0195) + 250 ≈ 508 000 mm, tức khoảng 508 m. Vùng nét từ khoảng 9,81 m đến 10,20 m, tổng chỉ chừng 38 cm — vì vậy chụp chim hay chân dung bằng tele, lệch điểm lấy nét vài chục centimet là mắt đã mờ.
Ngược lại, ở đầu rộng 16 mm của ống kit, f/8: H ≈ 1,65 m. Lấy nét ở 1,65 m thì mọi thứ từ khoảng 83 cm tới vô cực đều nét — đủ cho phần lớn ảnh phong cảnh có tiền cảnh. Bấm “Xem công thức và từng bước” dưới phần giải thích để thấy phép tính với đúng số bạn đang chọn.
Vòng tròn nhòe cho phép (CoC) lấy theo quy ước nào
Công cụ lấy c bằng đường chéo cảm biến chia 1443: 0,030 mm cho full frame, khoảng 0,0195 mm cho APS-C 1,5×, 0,0186 mm cho APS-C Canon, 0,015 mm cho Micro 4/3 và 0,011 mm cho cảm biến 1 inch. Đây là quy ước phổ biến của thang khoảng cách trên ống kính và đa số bảng tra độ sâu trường ảnh, dựa trên ảnh in cỡ khoảng 20 × 25 cm, ngắm ở khoảng cách đọc bình thường.
Quy ước này rộng rãi hơn mắt người xem ảnh phóng 100 % trên màn hình. Nếu bạn in khổ lớn, cắt ảnh nhiều hoặc soi từng điểm ảnh, hãy nhập c nhỏ hơn — chẳng hạn một nửa giá trị mặc định — ở ô “Vòng tròn nhòe cho phép”. Vùng nét và siêu tiêu cự sẽ hẹp lại tương ứng. Để trống ô này thì công cụ quay về giá trị theo cảm biến.
Máy crop có làm vùng nét sâu hơn không
Còn tùy so sánh thế nào. Cùng ống 50 mm, f/1.8, cùng đứng cách 2 m: máy APS-C cho vùng nét khoảng 11 cm, full frame khoảng 17 cm — máy crop nông hơn, vì c nhỏ hơn. Nhưng ảnh của máy crop lúc đó chật hơn. Muốn cùng khuôn hình, người dùng APS-C phải lắp ống ngắn hơn (khoảng 56 mm thay cho 85 mm) hoặc lùi xa; khi đó vùng nét là khoảng 8,7 cm so với 5,7 cm của full frame — máy crop sâu hơn.
Vì thế công cụ hiện thêm “số f tương đương”: cùng khuôn hình, f/1.8 trên APS-C xóa phông gần giống f/2.8 trên full frame. Con số này chỉ nói về vùng nét; còn độ sáng phơi sáng vẫn theo đúng f/1.8.
Dùng siêu tiêu cự khi chụp phong cảnh và đường phố
- Phong cảnh có tiền cảnh: lấy nét ở khoảng siêu tiêu cự thay vì vô cực. Lấy nét ở vô cực bỏ phí gần nửa vùng nét phía trước.
- Đường phố, sự kiện đông người: đặt sẵn khoảng lấy nét (lấy nét vùng) để không chờ máy dò nét. Ống 23 mm trên APS-C, f/8, lấy nét ở 3 m cho vùng nét khoảng 1,6 m đến 25 m.
- Đừng khép quá sâu: từ khoảng f/11 trên APS-C và f/16 trên full frame, nhiễu xạ làm cả ảnh mềm đi dù vùng nét sâu hơn. Công cụ báo khi đĩa nhiễu xạ (đĩa Airy) lớn hơn vòng tròn nhòe cho phép.
Giới hạn của phép tính
Công thức dùng mô hình thấu kính mỏng. Ống kính thật, nhất là ống tele, ống macro và ống lấy nét trong, có tiêu cự thực đổi theo khoảng lấy nét nên kết quả lệch vài phần trăm khi chụp gần. Khoảng cách tính từ mặt phẳng cảm biến (ký hiệu ⊖ trên thân máy), không phải từ đầu ống kính. Ảnh mô phỏng giúp hình dung độ nhòe; muốn chắc chắn, hãy chụp thử và xem ảnh ở đúng cỡ bạn sẽ dùng.
Đọc thêm
- Cảm biến full frame và crop — hệ số crop, tiêu cự tương đương và khi nào nên chọn loại nào.
- Tam giác phơi sáng — khẩu độ, tốc độ màn trập và ISO ảnh hưởng nhau thế nào.
- Ống kính prime và zoom — khẩu độ lớn, xóa phông và lựa chọn tiêu cự.