Bạn giơ máy chụp bạn mình lúc hoàng hôn, người đứng quay lưng về phía mặt trời. Kết quả: bầu trời rất đẹp, còn khuôn mặt đen sạm.
Đây là lỗi phơi sáng phổ biến nhất với người mới cầm máy. Máy đo sáng cả khung hình, trong khi chủ thể tối hơn hẳn nền trời phía sau.
Bài này giải thích tam giác phơi sáng, các chế độ đo sáng và cách xử lý hai tình huống khó: ngược sáng và thiếu sáng.
Bản chất của tam giác phơi sáng
Ba yếu tố khẩu độ, tốc độ màn trập và ISO cùng quyết định độ sáng của bức ảnh.

Khẩu độ và tốc độ màn trập được gộp thành giá trị phơi sáng EV:
EV = log₂(N² / t)
Trong đó N là số f và t là tốc độ màn trập tính bằng giây. Ví dụ f/8 và 1/125 s cho EV ≈ log₂(64 × 125) ≈ 13.
Mọi cặp thông số có cùng EV cho lượng sáng như nhau. f/8 ở 1/125 s cũng sáng bằng f/5.6 ở 1/250 s. Hiểu điều này, bạn biết mở khẩu thêm bao nhiêu thì phải tăng tốc bấy nhiêu.
Khẩu độ và độ sâu trường ảnh
Khẩu mở lớn như f/1.4, f/2 cho hậu cảnh mờ, chủ thể nổi bật. Khẩu khép nhỏ như f/11, f/16 giữ cả khung hình nét, hợp với phong cảnh. Muốn biết vùng nét trải từ đâu đến đâu với ống kính và khoảng cách cụ thể, hãy tính độ sâu trường ảnh trước khi chụp.
Dãy khẩu chuẩn f/1.4, f/2, f/2.8, f/4, f/5.6, f/8, f/11, f/16, f/22 tăng theo hệ số xấp xỉ √2 ≈ 1,414. Mỗi nấc khép lại, lượng sáng vào cảm biến giảm một nửa.
Tốc độ màn trập: đóng băng hay tạo vệt chuyển động
Tốc độ nhanh như 1/1000 s đóng băng cú nhảy hay chiếc xe đang lao tới. Tốc độ chậm như 1/4 s biến dòng xe thành vệt sáng kéo dài. Muốn có vệt chuyển động như vậy giữa ban ngày, bạn cần thêm kính lọc ND để giảm bớt ánh sáng.
Chọn tốc độ nào phụ thuộc vào câu chuyện bạn muốn bức ảnh kể.
ISO và nhiễu hạt
ISO thấp như 100–200 cho ảnh mịn, sạch chi tiết. ISO cao từ 3200 trở lên giúp chụp trong tối nhưng đổi lại là hạt nhiễu rõ hơn.
Nguyên tắc chung là giữ ISO thấp nhất có thể. Chỉ tăng ISO khi khẩu độ và tốc độ đã hết dư địa.
Các chế độ đo sáng trên máy ảnh
Máy ảnh không biết chủ thể của bạn là gì. Nó chỉ đo theo một trong ba kiểu dưới đây, và chọn đúng kiểu quyết định ảnh đúng hay sai sáng.
Mọi chế độ đo đều nhắm cho vùng được đo hiện ra như một mảng xám trung tính, gần với độ phản xạ khoảng 18%. Nắm điều này là hiểu vì sao máy đo sai.
Đo sáng ma trận (Matrix, Evaluative)
Đây là chế độ mặc định trên hầu hết máy ảnh. Máy chia khung hình thành nhiều vùng, phân tích độ sáng, màu sắc, vị trí điểm lấy nét rồi so với dữ liệu cảnh mẫu.
Chế độ này làm tốt khi ánh sáng tương đối đều. Nó dễ sai khi nền rất sáng hoặc rất tối so với chủ thể.
Đo sáng điểm (Spot)
Ở chế độ đo sáng điểm, máy chỉ đo một vùng rất nhỏ, khoảng 1–5% khung hình tùy máy. Ví dụ, máy Nikon đo trong vòng tròn đường kính 4 mm, khoảng 1,5% khung hình.
Vùng đo thường nằm ở tâm hoặc đi theo điểm lấy nét. Đây là công cụ chính khi chụp ngược sáng hoặc khi chủ thể nằm giữa vùng sáng tối chênh lệch lớn.
Đo sáng trung tâm (Center-weighted)
Chế độ này ưu tiên vùng giữa khung hình nhưng vẫn tính một phần xung quanh. Nó nằm giữa hai thái cực Matrix và Spot.
Phù hợp khi chủ thể chiếm phần lớn giữa khung hình, như chân dung cận cảnh.
Kiểm soát phơi sáng khi ngược sáng
Ngược sáng là tình huống máy dễ đo sai nhất, vì nguồn sáng mạnh nằm ngay sau chủ thể.
Đo sáng điểm lên khuôn mặt
Chuyển sang đo sáng điểm và đặt điểm đo lên vùng da trên má hoặc trán của chủ thể.

Lưu ý quan trọng: máy sẽ cố đưa vùng da đó về mức xám trung tính. Da sáng màu thực tế sáng hơn mức xám này.
Vì vậy khi đo điểm trên da sáng, hãy bù thêm khoảng +2/3 đến +1 stop. Nếu để thang đo đúng 0, khuôn mặt thường bị tối và xỉn.
Phần trời phía sau có thể cháy sáng. Với chân dung ngược sáng, đó là điều chấp nhận được.
Thẻ xám 18%: đo sáng không phải đoán
Muốn chính xác hơn, dùng thẻ xám 18% đặt ở vị trí chủ thể, cùng hướng ánh sáng. Đo sáng điểm vào thẻ, khóa thông số rồi chụp.
Thẻ xám đúng bằng mức máy coi là trung tính. Vì vậy thông số đo trên thẻ không phụ thuộc màu da hay màu áo của chủ thể.
Cùng tấm thẻ đó còn dùng để đặt cân bằng trắng thủ công, hoặc chụp một tấm làm mốc chỉnh màu khi hậu kỳ.
Bù sáng khi dùng đo sáng ma trận
Nếu vẫn dùng đo sáng ma trận, hãy tăng bù sáng lên +1 đến +2 stop. Máy sẽ chủ động phơi sáng nhiều hơn để bù cho phần nền quá sáng.
Cách này nhanh hơn đo sáng điểm nhưng kém chính xác hơn khi chênh sáng rất mạnh.
Đèn flash đánh bù (fill flash)
Bật flash ở chế độ đánh bù để hắt thêm sáng vào mặt chủ thể, trong khi vẫn giữ màu trời phía sau.
Flash thường chỉ đồng bộ đến khoảng 1/200–1/250 s. Trời còn sáng mà cần tốc độ cao hơn thì bật chế độ đồng bộ tốc độ cao (HSS) nếu đèn hỗ trợ.
Thiết lập máy trong môi trường thiếu sáng
Thiếu sáng buộc bạn phải đánh đổi giữa ba cạnh của tam giác phơi sáng khéo léo hơn.
Quy tắc tốc độ an toàn khi cầm tay
Khi cầm tay, tốc độ màn trập nên nhanh hơn hoặc bằng 1 chia cho tiêu cự nhân hệ số crop. Ống 50mm trên máy APS-C hệ số 1,5 cần tối thiểu khoảng 1/75 s.
Chống rung trên thân máy hoặc ống kính cho phép chậm hơn vài stop với chủ thể đứng yên. Người đang đi lại thì vẫn cần tốc độ đủ nhanh.
Quy tắc Sunny 16 để kiểm tra nhanh
Sunny 16 là mốc kiểm tra phơi sáng không cần máy đo. Dưới nắng gắt, đặt f/16 thì tốc độ bằng nghịch đảo ISO, ví dụ ISO 100 thì 1/100 s, gần nhất là 1/125 s.
Từ mốc này, trời âm u hay bóng râm thì mở khẩu thêm 1–3 stop. Đây là cách luyện cảm giác về ánh sáng rất tốt. Trăng có mốc riêng gọi là Looney 11: f/11, tốc độ bằng nghịch đảo ISO, dùng khi chụp trăng tròn trên cao lúc trời trong.
Mở khẩu tối đa trước, tăng ISO sau
Thiếu sáng thì mở khẩu lớn nhất của ống kính trước, sau đó mới tăng dần ISO. Thứ tự này giữ chất lượng ảnh tốt nhất có thể.
Phần lớn máy ảnh đời mới cho ảnh dùng tốt ở ISO 3200–6400. Hãy tự thử để biết giới hạn chấp nhận được trên chính máy của bạn.
Phơi sáng dài với chân máy
Khi không còn dư địa tăng ISO hay mở khẩu, chân máy là giải pháp cuối cùng. Đặt máy cố định rồi kéo tốc độ xuống vài giây.
Kỹ thuật này hay dùng cho đường phố về đêm, biến đèn xe thành những vệt sáng đỏ vàng kéo dài. Dùng hẹn giờ 2 giây hoặc remote để không rung máy khi bấm.
Nắm vững tam giác phơi sáng và chọn đúng chế độ đo sáng, bạn có đủ công cụ cho mọi tình huống: từ ngược sáng gắt đến phòng tối om.