Bạn bấm nút chụp trên điện thoại, ảnh hiện ra ngay lập tức. Không ai còn nghĩ về hành trình để có được khoảnh khắc đó.
Ít người biết bức ảnh đầu tiên trên thế giới mất ít nhất 8 giờ phơi sáng mới hoàn thành. Cả một thế kỷ hóa học, cơ khí và quang học đã đổ vào để rút ngắn thời gian đó. Nhiều máy ảnh hiện nay chụp ở tốc độ 1/4000 giây. Màn trập điện tử ở một số dòng cao cấp đạt 1/32000 giây, có máy còn nhanh hơn.
Bài này đi từ nguyên lý ánh sáng cổ xưa nhất. Từ đó qua thời kỳ hóa chất bạc, tới cảm biến số và AI. Hiểu lịch sử nhiếp ảnh cũng là hiểu vì sao máy ảnh hiện tại hoạt động như vậy.
Khởi nguyên của hình ảnh: Máy ảnh buồng tối (Camera Obscura)
Trước khi có phim hay cảm biến, con người đã biết cách “chiếu” hình ảnh lên tường.
Khái niệm và nguyên lý quang học cốt lõi
Nguyên lý camera obscura rất đơn giản. Ánh sáng đi qua lỗ nhỏ trên vách tối tạo ra hình ảnh lộn ngược của cảnh vật ngoài trời. Hình ảnh này hiện lên bề mặt đối diện.
Hiện tượng này được ghi nhận từ thời cổ đại Trung Quốc và Hy Lạp. Nhưng phải đến thời Phục Hưng, nó mới được ứng dụng có hệ thống.
Ứng dụng Camera Obscura trong hội họa thời Phục Hưng
Các họa sĩ Phục Hưng dùng camera obscura như công cụ phác thảo. Họ đặt canvas tại vị trí hình chiếu, sau đó vẽ lại chính xác từng đường nét.
Kỹ thuật này giúp tranh vẽ đạt độ chính xác phối cảnh chưa từng có trước đó. Nhưng camera obscura vẫn chỉ hỗ trợ mắt và tay. Nó chưa thể lưu giữ hình ảnh vĩnh viễn.
Kỷ nguyên nhiếp ảnh hóa học: Những bức ảnh đầu tiên được ghi lại
Vấn đề lưu giữ hình ảnh vĩnh viễn chỉ được giải quyết khi hóa học nhập cuộc.
Nicéphore Niépce và bức ảnh Heliography đầu tiên (1826)
Năm 1826 hoặc 1827, Nicéphore Niépce tạo ra bức ảnh “View from the Window at Le Gras”. Đây được công nhận là bức ảnh chụp thành công đầu tiên trên thế giới.
Ông phủ một lớp nhựa đường Judea (Bitumen of Judea) lên tấm hợp kim thiếc (pewter). Ông phải phơi sáng liên tục ít nhất 8 giờ dưới nắng mới có hình ảnh hoàn chỉnh.
Tốc độ này gần như không thể ứng dụng thực tế. Nhưng nó chứng minh nguyên lý ghi hình vĩnh viễn bằng hóa chất là khả thi.
Cuộc cách mạng Daguerreotype của Louis Daguerre (1839)
Louis Daguerre cải tiến quy trình của Niépce thành kỹ thuật Daguerreotype. Ông dùng tấm đồng mạ bạc, đánh bóng kỹ. Tấm này được xông hơi i-ốt để tạo lớp bạc i-ốt (AgI) nhạy sáng.
Sau khi phơi sáng, tấm ảnh được tráng bằng hơi thủy ngân đun nóng ở 75°C. Hình ảnh hiện ra rõ nét sau vài phút đến khoảng mười lăm phút phơi sáng. Trước đó phải mất nhiều giờ.
An toàn hóa chất
Hơi thủy ngân gây hại cho hệ thần kinh trung ương và phổi. Giới hạn phơi nhiễm nghề nghiệp của OSHA (Mỹ) là 0,1 mg/m³. Đun thủy ngân ở 75°C trong phòng kín cho nồng độ hơi vượt xa mức này. Không thử lại kỹ thuật này nếu không có hệ thống hút khí chuyên dụng.
Bức “Boulevard du Temple” năm 1838 là bằng chứng cho bước tiến này. Đây thường được coi là bức ảnh đầu tiên ghi lại hình bóng con người. Đó là một người đàn ông đứng đánh giày đủ lâu.
Kỹ thuật Calotype và sự ra đời của bản âm tính – dương tính
William Henry Fox Talbot phát triển song song kỹ thuật Calotype. Khác với Daguerreotype cho ra ảnh duy nhất, Calotype tạo ra bản âm tính trên giấy.
Từ một bản âm tính, người ta có thể in ra nhiều bản dương tính. Nguyên lý âm bản – dương bản này đặt nền móng cho toàn bộ ngành nhiếp ảnh phim sau này.
Sự phổ cập của nhiếp ảnh: Kỷ nguyên máy ảnh phim
Nhiếp ảnh chỉ thực sự đến với đại chúng khi công nghệ phim ra đời.
George Eastman, hãng Kodak và cuộn phim celluloid
George Eastman thay tấm kính nặng nề bằng cuộn phim celluloid linh hoạt. Ông thành lập Kodak với triết lý: người dùng chỉ cần bấm nút, phần còn lại hãng lo.
Nguyên lý hóa học phía sau phim đen trắng dựa trên tinh thể bạc bromua (AgBr). Ánh sáng chỉ tạo ra một ảnh ẩn trên các tinh thể bị phơi sáng, mắt thường chưa thấy được. Sau đó, chất hiện hình như hydroquinone khử ion bạc (Ag+) trong các tinh thể này. Chúng trở thành bạc kim loại (Ag) màu đen, tạo ra hình ảnh âm bản.
Bản thân AgBr chỉ nhạy với tia UV và ánh sáng xanh lam. Phim hiện đại được thêm thuốc nhuộm nhạy sáng để ghi nhận toàn bộ phổ ánh sáng nhìn thấy.
Công nghệ này giúp giá thành máy ảnh giảm mạnh. Từ đây, nhiếp ảnh không còn là đặc quyền của phòng thí nghiệm hay xưởng vẽ chuyên nghiệp.
Định dạng phim 35mm và sự trỗi dậy của báo ảnh (Photojournalism)
Phim 35mm ra đời giúp máy ảnh gọn nhẹ hơn hẳn. Các nhiếp ảnh gia có thể mang máy theo người, chụp nhanh trong những khoảnh khắc chuyển động.
Điều này mở đường cho báo ảnh hiện đại. Sự kiện lịch sử và đời sống thường nhật lần đầu được ghi sống động qua ống kính phóng viên.
Kỷ nguyên phim màu với Kodak Kodachrome
Kodachrome ra mắt năm 1935, mang màu sắc chân thực vào nhiếp ảnh đại chúng. Trước đó, ảnh màu chỉ tồn tại trong phòng thí nghiệm với quy trình phức tạp và đắt đỏ.
Kodachrome trở thành biểu tượng của nhiếp ảnh nghiệp dư lẫn chuyên nghiệp suốt nhiều thập kỷ. Nó chỉ chính thức ngừng sản xuất khi kỷ nguyên số đã áp đảo hoàn toàn.
Kỷ nguyên nhiếp ảnh số (Digital Photography)
Bước ngoặt lớn nhất của ngành đến từ một kỹ sư trẻ tại chính Kodak.
Nguyên mẫu máy ảnh kỹ thuật số đầu tiên của Steven Sasson (1975)
Năm 1975, kỹ sư Steven Sasson của Eastman Kodak chế tạo nguyên mẫu máy ảnh số đầu tiên. Thiết bị nặng tới 3,6 kg, độ phân giải chỉ 0,01 megapixel, tương đương 100 x 100 pixel.
Mỗi lần chụp mất 23 giây để ghi một bức ảnh đen trắng vào băng cassette số. Tốc độ này chậm hơn rất nhiều so với phim, nhưng nó mở ra hướng đi hoàn toàn mới.

Trớ trêu thay, chính Kodak, hãng sở hữu phát minh này, lại chậm chân thương mại hóa nó. Đây trở thành bài học kinh điển về đổi mới công nghệ.
Sự dịch chuyển từ phim hóa học sang cảm biến CCD và CMOS
Cảm biến CCD rồi CMOS dần thay thế hoàn toàn phim hóa học. Ánh sáng chuyển trực tiếp thành tín hiệu điện, thay vì phản ứng hóa học trên bề mặt nhạy sáng.
Quá trình này giúp loại bỏ chi phí phim, hóa chất tráng rửa. Người chụp có thể xem kết quả ngay lập tức, chỉnh sửa và chụp lại không giới hạn.
Máy ảnh DSLR và sự phát triển của thẻ nhớ lưu trữ
DSLR kết hợp ống ngắm quang học truyền thống với cảm biến số hiện đại. Đây là cầu nối giúp nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp chuyển từ phim sang số dễ dàng hơn.
Thẻ nhớ dung lượng ngày càng lớn, giá ngày càng rẻ, giải quyết nút thắt lưu trữ. Từ vài chục bức ảnh mỗi cuộn phim, giờ người dùng chụp được hàng nghìn bức trên một thẻ nhớ.
Tương lai nhiếp ảnh: Nhiếp ảnh điện toán và Smartphone
Chiếc điện thoại trong túi bạn giờ là công cụ nhiếp ảnh phổ biến nhất hành tinh.
AI và các thuật toán xử lý hình ảnh hiện đại
Nhiếp ảnh điện toán không còn dựa hoàn toàn vào phần cứng ống kính lớn. Thuật toán AI xử lý nhiều khung hình cùng lúc để dựng nên một bức ảnh tối ưu.
Các tính năng như chụp đêm, xóa phông, HDR tự động đều là sản phẩm của xử lý phần mềm. Ranh giới giữa máy ảnh chuyên nghiệp và smartphone ngày càng mờ đi.
Nếu bạn muốn bắt đầu với máy DSLR mà ngân sách vừa phải, một chiếc Canon 750D đã qua sử dụng kèm lens kit là lựa chọn đáng cân nhắc.