Xem công thức áp dụng
ATách bằng axit nitric trước (phân kim 2 giai đoạn)
Xem công thức áp dụng
BPha trộn với vàng tuổi cao để nâng tuổi
Xem công thức áp dụng
CPha thêm đồng để hạ tuổi, rồi tách axit nitric
Xem công thức áp dụng
Xem công thức áp dụng
Bảo hộ và nơi làm việc
- Chụp hút khí hoặc tủ hút đặt ngay trên bình phản ứng, hút ra ngoài trời qua tháp hấp thụ. Không làm trong phòng kín, không làm chỉ với quạt thổi.
- Mặt nạ phòng độc có phin lọc khí axit (loại cho khí axit / hơi vô cơ), thay phin theo hướng dẫn nhà sản xuất. Khẩu trang vải, khẩu trang y tế không có tác dụng.
- Kính bảo hộ kín và tấm che mặt, găng tay chịu axit cổ dài (nitrile dày hoặc neoprene), tạp dề chịu hóa chất, ủng.
- Vòi nước rửa mắt và vòi tắm khẩn cấp trong tầm 10 giây đi bộ. Bị axit bắn vào mắt: rửa nước chảy liên tục ít nhất 15 phút rồi đi viện.
- Có sẵn soda (natri bicarbonat) hoặc vôi để trung hòa axit đổ tràn. Không lau axit đặc bằng giẻ, mùn cưa.
- Không ăn uống, hút thuốc trong khu phân kim. Không làm một mình.
Khí thải
Khí thải phải được hút ra qua tháp hoặc thùng hấp thụ chứa dung dịch xút (NaOH) trước khi xả ra ngoài. Thay dung dịch hấp thụ định kỳ — thử bằng giấy pH, khi không còn kiềm mạnh là phải thay. Bình có ống sinh hàn hồi lưu giữ lại được phần lớn hơi axit; bình hở thì khí thoát ra nhiều hơn, càng phải hút mạnh. Không xả khí NOx thẳng ra khu dân cư.
Trung hòa nước thải — hướng dẫn cơ bản
- Thu hồi hết kim loại quý trước. Thử SnCl2 âm tính (giấy không đổi màu) mới coi là hết vàng, bạch kim, palladium. Nước rửa bã, rửa vàng cũng gom chung để thử.
- Gom vào thùng nhựa chịu axit riêng (PP, HDPE), dán nhãn, đặt dưới chụp hút. Không trộn với nước thải bể mạ có cyanide.
- Trung hòa từ từ bằng nước vôi (Ca(OH)2) hoặc xút (NaOH) pha loãng, vừa cho vừa khuấy — phản ứng tỏa nhiệt và sủi khí. Đo bằng giấy pH đến khoảng pH 8,5 – 9,5 thì đồng, niken, kẽm kết tủa thành bùn.
- Để lắng qua đêm, gạn nước trong. Bùn đáy là chất thải nguy hại chứa kim loại nặng — gom vào bao kín, giao cho đơn vị có giấy phép xử lý chất thải nguy hại.
- Nước trong sau lắng chưa chắc đạt chuẩn xả thải. Phải gửi mẫu phân tích, đối chiếu quy chuẩn nước thải công nghiệp trước khi xả. Xưởng nhỏ không có hệ thống xử lý thì nên hợp đồng với đơn vị xử lý nước thải.
Văn bản pháp luật liên quan
- QCVN 40:2025/BTNMT — Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải công nghiệp (Thông tư 06/2025/TT-BTNMT, hiệu lực từ 01/9/2025, thay thế QCVN 40:2011/BTNMT). Cơ sở đang hoạt động được áp dụng quy chuẩn cũ đến hết 31/12/2031.
- QCVN 07:2025/BNNMT — Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về ngưỡng chất thải nguy hại (Thông tư 44/2025/TT-BNNMT, hiệu lực từ 09/02/2026, thay thế QCVN 07:2009/BTNMT và QCVN 50:2013/BTNMT).
- Luật Bảo vệ môi trường 2020 (số 72/2020/QH14) — trách nhiệm của cơ sở phát sinh nước thải, chất thải nguy hại.
Văn bản có thể được sửa đổi, bổ sung. Kiểm tra tình trạng hiệu lực trước khi áp dụng.
Công cụ tham khảo kỹ thuật. Lượng axit cường thủy tính theo công thức kinh nghiệm có hiệu chỉnh theo tuổi vàng; lượng chất kết tủa, axit tách nitric và hóa chất thu hồi bạc, bạch kim, palladium tính theo phương trình phản ứng hóa học. Kết quả là lượng lý thuyết — thực tế còn phụ thuộc cỡ hạt, nhiệt độ, độ khuấy và tay nghề. Làm mẻ nhỏ thử trước khi áp dụng cho cả lô. Phân kim bằng axit nguy hiểm đến tính mạng nếu không có thông gió, bảo hộ và xử lý thải đúng cách.
Công cụ làm được gì
- Phân loại mẻ theo tuổi vàng và lượng bạc: chạy cường thủy trực tiếp, tách axit nitric trước, hay phải điều chỉnh tuổi rồi mới phân kim.
- Cường thủy một mẻ: lượng axit nitric, axit clohydric và chất kết tủa natri metabisulfite (Na₂S₂O₅) cho đúng khối lượng và tuổi mẻ của bạn; kiểm dung tích bình; các bước châm axit, kết tủa, rửa vàng và bảng thời gian từng bước.
- Điều chỉnh tuổi vàng: tách bằng axit nitric (giai đoạn 1) kèm tính tuổi bã từ khối lượng cân thật; pha trộn với lô vàng tuổi cao để nâng tuổi; pha thêm đồng để hạ tuổi.
- Bạc, bạch kim, palladium: kim loại nào đi về đâu ở từng giai đoạn và lượng hóa chất tối thiểu để thu lại.
- An toàn và xử lý thải: bảo hộ, khí thải, trung hòa nước thải và các quy chuẩn liên quan.
- In phiếu công đoạn: một bản in đủ số liệu của mẻ, có chỗ ghi ngày, mẻ số, người làm và thời gian thực tế.
Khi nào chạy cường thủy, khi nào tách axit nitric trước
Cường thủy (nước cường toan, hỗn hợp axit clohydric và axit nitric) hòa tan vàng tốt khi vàng trong khoảng 10K – 23K và bạc không quá khoảng 8 %. Bạc nhiều hơn sẽ biến thành bạc clorua (AgCl) — lớp cặn trắng không tan — bọc kín hạt, axit không ăn vào được nên mẻ tan chậm hoặc sót. Vàng dưới 10K thì phần lớn axit bị đồng và bạc tiêu thụ.
Tách bằng axit nitric thì ngược lại: chỉ hiệu quả khi vàng chiếm không quá khoảng 30 %, tốt nhất quanh 25 %. Bạc, đồng tan ra, vàng nằm lại thành bã; vàng nhiều hơn sẽ bọc lấy phần kim loại bên trong. Khoảng giữa hai vùng — vàng từ 30 % đến dưới 10K (khoảng 7,2K – 10K) — là vùng khó, công cụ tính cả hai cách xử lý để bạn so: pha với vàng tuổi cao để nâng tuổi, hoặc pha thêm đồng hạ xuống khoảng 25 % rồi tách nitric.
Lượng hóa chất được tính thế nào
Lượng axit cường thủy chuẩn bị cho mẻ tính theo công thức kinh nghiệm, có hiệu chỉnh theo tuổi vàng. Ngay cạnh đó, công cụ luôn hiện lượng tối thiểu theo phương trình phản ứng của từng kim loại trong mẻ. Với vàng: Au + HNO₃ + 4HCl → HAuCl₄ + NO + 2H₂O, tức mỗi gam vàng cần tối thiểu khoảng 0,32 g HNO₃ và 0,74 g HCl nguyên chất. Thực tế luôn phải dư hơn vì một phần axit bay hơi khi gia nhiệt; cột “Gấp lượng phản ứng” cho biết đang dư bao nhiêu, và công cụ cảnh báo khi mức dư quá sát.
Chất kết tủa natri metabisulfite: 4HAuCl₄ + 3Na₂S₂O₅ + 9H₂O → 4Au + 6NaHSO₄ + 16HCl, nên mỗi gam vàng cần tối thiểu khoảng 0,724 g Na₂S₂O₅. Ví dụ 1 kg vàng 14K chứa khoảng 583 g vàng thì cần ít nhất khoảng 422 g Na₂S₂O₅. Axit nitric còn dư sau khi hòa tan cũng tiêu thụ chất kết tủa, vì vậy công cụ cho một khoảng từ tối thiểu đến tối đa; dừng châm khi thử bằng thiếc(II) clorua (SnCl₂) không còn đổi màu, hoặc theo đầu dò ORP nếu có.
Dùng kết quả cho đúng
- Cân nguyên liệu sau khi đã nấu chảy, đánh hạt và để khô. Hạt phải sạch dầu mỡ, keo, nhựa trước khi gặp axit.
- Có máy bắn tuổi (XRF) hoặc biết công thức pha hợp kim thì nhập đủ thành phần. Chỉ biết tuổi vàng thì công cụ ước tính bạc, đồng theo hợp kim điển hình và gắn nhãn “ước tính” cho mọi số dùng thành phần đó.
- Mẻ tách nitric: rửa sạch, sấy khô và cân bã sau giai đoạn 1 rồi nhập vào — tuổi bã tính từ số cân thật, không đoán.
- Làm mẻ nhỏ thử trước khi áp dụng cho cả lô, và ghi thời gian thực tế vào phiếu in: sau vài mẻ bạn có số chuẩn của riêng xưởng mình.
Phân kim bằng axit nguy hiểm đến tính mạng
Khí nâu đỏ (NOx) bốc lên khi hòa tan có thể gây phù phổi sau vài giờ đến 1–2 ngày, dù lúc hít vẫn thấy bình thường. Dung dịch axit gặp nước bể mạ có xyanua sinh khí HCN. Không đậy kín bình cường thủy. Amoniac gặp dung dịch vàng có thể tạo hợp chất dễ nổ. Chỉ làm ở cơ sở có chụp hút và tháp hấp thụ khí, đồ bảo hộ, quy trình xử lý nước thải và chất thải nguy hại theo quy định — công cụ là tài liệu tính toán cho xưởng, không phải hướng dẫn làm tại nhà.Công cụ liên quan
- Máy tính mạ điện — độ dày, thời gian mạ, lượng kim loại tiêu hao theo định luật Faraday.
- Cân bằng phương trình — thư viện có các phản ứng thu hồi vàng, bạc, đồng và xử lý nước thải; tính tỉ lượng cho mẻ thật.
- Khối lượng mol và tỉ lượng — quy đổi gam – mol, pha dung dịch, pha loãng axit.