Bỏ qua, đến nội dung chính

Công cụ

Bộ tính toán phân kim vàng

Tính axit cường thủy, chất kết tủa Na₂S₂O₅ và các bước một mẻ phân kim vàng 10K–23K; tách nitric cho vàng tuổi thấp; thu hồi bạc, bạch kim, palladium.

Nguyên liệu đưa vào phân kim
Nhập khối lượng và tuổi vàng của mẻ. Nếu có máy bắn tuổi (XRF) hoặc biết công thức pha hợp kim thì nhập đủ thành phần — kết quả về bạc, bạch kim, palladium sẽ chính xác hơn nhiều.
Cân sau khi đã nấu chảy và đánh hạt, hạt khô ráo.
Thành phần hợp kim
Đọc trên nhãn can axit.
Đọc trên nhãn can axit.
Chuẩn tham chiếu: bình thủy tinh 50 L, nạp khoảng 4 kg/mẻ.
Tuyến xử lý đề xuất—
Lưu lại số đã nhập để lần sau mở ra dùng tiếp.
Hòa tan bằng cường thủy và kết tủa vàng
Lượng axit chuẩn bị tính theo công thức kinh nghiệm có hiệu chỉnh theo tuổi vàng (dùng tốt cho vàng 10K – 23K), đặt cạnh lượng tối thiểu theo phản ứng hóa học để thợ thấy còn dư bao nhiêu.
Xem công thức áp dụng
Các bước và thời gian của một chu trình
Nhiệt độ và thời gian là mức tham khảo khi có khuấy và gia nhiệt ổn định. Bước nào phụ thuộc lượng mẻ và cách làm thì ghi "theo thực tế". Cột cuối để thợ ghi tay khi in phiếu — sau vài mẻ sẽ có thời gian chuẩn của xưởng mình.
Tổng thời gian tham khảo: khoảng 4 – 4,5 giờ cho một chu kỳ, từ nạp liệu đến vàng đã rửa, khi có khuấy, gia nhiệt và lọc chân không. Thiếu những thứ này, hoặc hạt to, thường lâu hơn.
Điều chỉnh tuổi vàng cho đúng điều kiện phân kim
Cường thủy chạy tốt khi vàng từ 10K đến 23K và bạc không quá 8 %. Vàng dưới 10K tốn rất nhiều axit, bạc nhiều thì bạc clorua (AgCl) bọc kín hạt làm axit không ăn vào được. Có ba cách xử lý bên dưới; công cụ tính cả ba để thợ so sánh.

ATách bằng axit nitric trước (phân kim 2 giai đoạn)

Giai đoạn 1 chỉ dùng axit nitric: bạc, đồng, kẽm tan ra, vàng nằm lại thành bã. Giai đoạn 2 đưa bã vào cường thủy. Chỉ hiệu quả khi vàng chiếm không quá 30 % — vàng nhiều hơn sẽ bọc lấy bạc, đồng bên trong.
Mẻ đem tách
Dùng axit nitric
Tuổi của bã = vàng ròng ÷ khối lượng bã. Đây là cách đúng để biết tuổi vào giai đoạn 2, thay vì ước đoán.
Xem công thức áp dụng

BPha trộn với vàng tuổi cao để nâng tuổi

Nấu chung với một lô vàng tuổi cao hơn (phế liệu, vàng cũ) để cả mẻ đạt tuổi mong muốn. Pha trộn không làm mất vàng — phân kim xong vẫn thu đủ vàng của cả hai lô. Nên chọn lô ít bạc để kéo bạc xuống dưới 8 %.
Khoảng 14K là dễ chạy nhất.
Xem công thức áp dụng

CPha thêm đồng để hạ tuổi, rồi tách axit nitric

Dùng khi không có vàng tuổi cao để pha, hoặc bạc quá nhiều. Nấu thêm đồng cho vàng xuống khoảng 25 %, đánh hạt, rồi tách bằng axit nitric như mục A. Cách này tốn nhiều axit nitric vì phải hòa tan cả lượng đồng thêm vào.
Nên 20 – 25 %. Trên 30 % axit nitric không tách được.
Xem công thức áp dụng
Bạc, bạch kim, palladium đi về đâu và thu lại thế nào
Quy trình phân kim chỉ lấy vàng ra là chính. Các kim loại quý khác không mất đi mà nằm lại trong bã hoặc dung dịch — phải biết chúng nằm ở đâu để đừng đổ bỏ.
Xem công thức áp dụng
An toàn — đọc trước khi làm mẻ đầu tiên
Cường thủy, khí nâu đỏ (NOx), khí SO2 từ chất kết tủa và nước thải kim loại nặng đều có thể gây chết người hoặc tổn thương lâu dài. Những điều dưới đây không phải tùy chọn.
Khí nâu đỏ bốc lên khi hòa tan là khí độc (NOx). Hít phải có thể chưa thấy gì ngay, nhưng vài giờ đến 1–2 ngày sau mới khó thở, phù phổi. Ai đã hít nhiều khói nâu thì đi bệnh viện ngay dù đang thấy bình thường, và nói rõ đã hít khí axit nitric.
Không bao giờ để dung dịch axit, nước thải phân kim chạm vào dung dịch có cyanide (bể mạ, nước rửa bể mạ, nước bóc vàng). Cyanide gặp axit sinh khí HCN, hít vài hơi có thể chết. Khu phân kim phải tách riêng khu mạ, dùng dụng cụ, xô, ống riêng.
Không đậy kín bình cường thủy, không cất cường thủy pha sẵn trong can đóng nắp. Hỗn hợp liên tục sinh khí, đậy kín sẽ nổ bình. Chỉ pha đủ dùng ngay trong mẻ.
Rửa bằng axit sulfuric + nước oxy già (H2SO4 + H2O2) rồi tới cồn: phải rửa nước cất thật kỹ ở giữa. Hỗn hợp H2SO4 + H2O2 gặp cồn, dầu mỡ hay giấy lọc khô có thể sôi bùng, cháy hoặc nổ. Không bao giờ đổ cồn vào khi còn sót axit này.
Amoniac (nước NH3) chỉ dùng khi dung dịch đã thử hết vàng. Amoniac gặp dung dịch vàng clorua tạo ra chất nổ ("vàng nổ"), khi khô chỉ cần cọ xát nhẹ cũng phát nổ. Công cụ này không hướng dẫn cách thu palladium bằng amoniac vì lý do đó.
Đổ axit vào nước, không đổ nước vào axit. Khi pha loãng axit nitric hay axit sulfuric, rót từ từ axit vào nước và khuấy. Làm ngược lại dung dịch sôi bắn lên mặt.
Nguyên liệu phải sạch dầu mỡ, nhựa, keo. Chất hữu cơ gặp cường thủy nóng phản ứng mạnh, có thể sôi trào. Vì vậy phải nấu chảy, đánh hạt trước khi phân kim — không cho thẳng phoi, mạt dính dầu vào bình.
Pha chất kết tủa (natri metabisulfite) cũng sinh khí SO2 mùi hắc, gây co thắt phổi với người hen suyễn. Pha và châm dưới chụp hút.

Bảo hộ và nơi làm việc

  • Chụp hút khí hoặc tủ hút đặt ngay trên bình phản ứng, hút ra ngoài trời qua tháp hấp thụ. Không làm trong phòng kín, không làm chỉ với quạt thổi.
  • Mặt nạ phòng độc có phin lọc khí axit (loại cho khí axit / hơi vô cơ), thay phin theo hướng dẫn nhà sản xuất. Khẩu trang vải, khẩu trang y tế không có tác dụng.
  • Kính bảo hộ kín và tấm che mặt, găng tay chịu axit cổ dài (nitrile dày hoặc neoprene), tạp dề chịu hóa chất, ủng.
  • Vòi nước rửa mắt và vòi tắm khẩn cấp trong tầm 10 giây đi bộ. Bị axit bắn vào mắt: rửa nước chảy liên tục ít nhất 15 phút rồi đi viện.
  • Có sẵn soda (natri bicarbonat) hoặc vôi để trung hòa axit đổ tràn. Không lau axit đặc bằng giẻ, mùn cưa.
  • Không ăn uống, hút thuốc trong khu phân kim. Không làm một mình.

Khí thải

Khí thải phải được hút ra qua tháp hoặc thùng hấp thụ chứa dung dịch xút (NaOH) trước khi xả ra ngoài. Thay dung dịch hấp thụ định kỳ — thử bằng giấy pH, khi không còn kiềm mạnh là phải thay. Bình có ống sinh hàn hồi lưu giữ lại được phần lớn hơi axit; bình hở thì khí thoát ra nhiều hơn, càng phải hút mạnh. Không xả khí NOx thẳng ra khu dân cư.

Trung hòa nước thải — hướng dẫn cơ bản

  1. Thu hồi hết kim loại quý trước. Thử SnCl2 âm tính (giấy không đổi màu) mới coi là hết vàng, bạch kim, palladium. Nước rửa bã, rửa vàng cũng gom chung để thử.
  2. Gom vào thùng nhựa chịu axit riêng (PP, HDPE), dán nhãn, đặt dưới chụp hút. Không trộn với nước thải bể mạ có cyanide.
  3. Trung hòa từ từ bằng nước vôi (Ca(OH)2) hoặc xút (NaOH) pha loãng, vừa cho vừa khuấy — phản ứng tỏa nhiệt và sủi khí. Đo bằng giấy pH đến khoảng pH 8,5 – 9,5 thì đồng, niken, kẽm kết tủa thành bùn.
  4. Để lắng qua đêm, gạn nước trong. Bùn đáy là chất thải nguy hại chứa kim loại nặng — gom vào bao kín, giao cho đơn vị có giấy phép xử lý chất thải nguy hại.
  5. Nước trong sau lắng chưa chắc đạt chuẩn xả thải. Phải gửi mẫu phân tích, đối chiếu quy chuẩn nước thải công nghiệp trước khi xả. Xưởng nhỏ không có hệ thống xử lý thì nên hợp đồng với đơn vị xử lý nước thải.
Cơ sở tính toán và giả định
Phản ứng, giả định và ngưỡng mà công cụ dùng. Các phép tính theo phản ứng hóa học kiểm tra lại được bằng mục "Xem công thức áp dụng" ở từng tab.

Công cụ tham khảo kỹ thuật. Lượng axit cường thủy tính theo công thức kinh nghiệm có hiệu chỉnh theo tuổi vàng; lượng chất kết tủa, axit tách nitric và hóa chất thu hồi bạc, bạch kim, palladium tính theo phương trình phản ứng hóa học. Kết quả là lượng lý thuyết — thực tế còn phụ thuộc cỡ hạt, nhiệt độ, độ khuấy và tay nghề. Làm mẻ nhỏ thử trước khi áp dụng cho cả lô. Phân kim bằng axit nguy hiểm đến tính mạng nếu không có thông gió, bảo hộ và xử lý thải đúng cách.

Công cụ làm được gì

  • Phân loại mẻ theo tuổi vàng và lượng bạc: chạy cường thủy trực tiếp, tách axit nitric trước, hay phải điều chỉnh tuổi rồi mới phân kim.
  • Cường thủy một mẻ: lượng axit nitric, axit clohydric và chất kết tủa natri metabisulfite (Na₂S₂O₅) cho đúng khối lượng và tuổi mẻ của bạn; kiểm dung tích bình; các bước châm axit, kết tủa, rửa vàng và bảng thời gian từng bước.
  • Điều chỉnh tuổi vàng: tách bằng axit nitric (giai đoạn 1) kèm tính tuổi bã từ khối lượng cân thật; pha trộn với lô vàng tuổi cao để nâng tuổi; pha thêm đồng để hạ tuổi.
  • Bạc, bạch kim, palladium: kim loại nào đi về đâu ở từng giai đoạn và lượng hóa chất tối thiểu để thu lại.
  • An toàn và xử lý thải: bảo hộ, khí thải, trung hòa nước thải và các quy chuẩn liên quan.
  • In phiếu công đoạn: một bản in đủ số liệu của mẻ, có chỗ ghi ngày, mẻ số, người làm và thời gian thực tế.

Khi nào chạy cường thủy, khi nào tách axit nitric trước

Cường thủy (nước cường toan, hỗn hợp axit clohydric và axit nitric) hòa tan vàng tốt khi vàng trong khoảng 10K – 23K và bạc không quá khoảng 8 %. Bạc nhiều hơn sẽ biến thành bạc clorua (AgCl) — lớp cặn trắng không tan — bọc kín hạt, axit không ăn vào được nên mẻ tan chậm hoặc sót. Vàng dưới 10K thì phần lớn axit bị đồng và bạc tiêu thụ.

Tách bằng axit nitric thì ngược lại: chỉ hiệu quả khi vàng chiếm không quá khoảng 30 %, tốt nhất quanh 25 %. Bạc, đồng tan ra, vàng nằm lại thành bã; vàng nhiều hơn sẽ bọc lấy phần kim loại bên trong. Khoảng giữa hai vùng — vàng từ 30 % đến dưới 10K (khoảng 7,2K – 10K) — là vùng khó, công cụ tính cả hai cách xử lý để bạn so: pha với vàng tuổi cao để nâng tuổi, hoặc pha thêm đồng hạ xuống khoảng 25 % rồi tách nitric.

Lượng hóa chất được tính thế nào

Lượng axit cường thủy chuẩn bị cho mẻ tính theo công thức kinh nghiệm, có hiệu chỉnh theo tuổi vàng. Ngay cạnh đó, công cụ luôn hiện lượng tối thiểu theo phương trình phản ứng của từng kim loại trong mẻ. Với vàng: Au + HNO₃ + 4HCl → HAuCl₄ + NO + 2H₂O, tức mỗi gam vàng cần tối thiểu khoảng 0,32 g HNO₃ và 0,74 g HCl nguyên chất. Thực tế luôn phải dư hơn vì một phần axit bay hơi khi gia nhiệt; cột “Gấp lượng phản ứng” cho biết đang dư bao nhiêu, và công cụ cảnh báo khi mức dư quá sát.

Chất kết tủa natri metabisulfite: 4HAuCl₄ + 3Na₂S₂O₅ + 9H₂O → 4Au + 6NaHSO₄ + 16HCl, nên mỗi gam vàng cần tối thiểu khoảng 0,724 g Na₂S₂O₅. Ví dụ 1 kg vàng 14K chứa khoảng 583 g vàng thì cần ít nhất khoảng 422 g Na₂S₂O₅. Axit nitric còn dư sau khi hòa tan cũng tiêu thụ chất kết tủa, vì vậy công cụ cho một khoảng từ tối thiểu đến tối đa; dừng châm khi thử bằng thiếc(II) clorua (SnCl₂) không còn đổi màu, hoặc theo đầu dò ORP nếu có.

Dùng kết quả cho đúng

  • Cân nguyên liệu sau khi đã nấu chảy, đánh hạt và để khô. Hạt phải sạch dầu mỡ, keo, nhựa trước khi gặp axit.
  • Có máy bắn tuổi (XRF) hoặc biết công thức pha hợp kim thì nhập đủ thành phần. Chỉ biết tuổi vàng thì công cụ ước tính bạc, đồng theo hợp kim điển hình và gắn nhãn “ước tính” cho mọi số dùng thành phần đó.
  • Mẻ tách nitric: rửa sạch, sấy khô và cân bã sau giai đoạn 1 rồi nhập vào — tuổi bã tính từ số cân thật, không đoán.
  • Làm mẻ nhỏ thử trước khi áp dụng cho cả lô, và ghi thời gian thực tế vào phiếu in: sau vài mẻ bạn có số chuẩn của riêng xưởng mình.

Phân kim bằng axit nguy hiểm đến tính mạng

Khí nâu đỏ (NOx) bốc lên khi hòa tan có thể gây phù phổi sau vài giờ đến 1–2 ngày, dù lúc hít vẫn thấy bình thường. Dung dịch axit gặp nước bể mạ có xyanua sinh khí HCN. Không đậy kín bình cường thủy. Amoniac gặp dung dịch vàng có thể tạo hợp chất dễ nổ. Chỉ làm ở cơ sở có chụp hút và tháp hấp thụ khí, đồ bảo hộ, quy trình xử lý nước thải và chất thải nguy hại theo quy định — công cụ là tài liệu tính toán cho xưởng, không phải hướng dẫn làm tại nhà.

Công cụ liên quan

Câu hỏi thường gặp

Vì sao không thấy hệ số của công thức tính axit cường thủy?
Đó là công thức kinh nghiệm riêng của Kỹ Sư Sáng Tạo nên không công bố. Bù lại, công cụ đặt lượng chuẩn bị cạnh lượng tối thiểu theo phản ứng hóa học — phần này tính theo phương trình công khai, bạn tự kiểm lại được trong mục “Xem công thức áp dụng” ở từng tab.
Công cụ có gửi số liệu của tôi lên máy chủ không?
Không. Mọi phép tính chạy trên trình duyệt; nút “Lưu cấu hình” chỉ lưu vào bộ nhớ trình duyệt trên máy bạn. Xóa dữ liệu trình duyệt hoặc dùng chế độ ẩn danh thì cấu hình mất.
Vàng trắng có palladium thì cần chú ý gì?
Palladium tan trong cường thủy và phần lớn nằm lại trong nước sau khi lọc vàng; ở giai đoạn tách nitric, một phần tan theo dung dịch bạc nitrat. Đừng đổ các dung dịch này trước khi thử bằng giấy SnCl₂ — xem tab Bạc · Bạch kim · Palladium.
Vì sao công cụ không hướng dẫn tinh luyện bạch kim, palladium?
Với xưởng nhỏ, lượng bạch kim, palladium mỗi mẻ thường ít, còn tinh luyện thủ công vừa nguy hiểm (khói độc khi nung, hợp chất dễ nổ nếu dùng amoniac sai chỗ) vừa khó đạt độ tinh khiết bán được giá. Công cụ dừng ở bước gom thành bùn kim loại quý để gửi đơn vị tinh luyện chuyên nghiệp.

Tất cả công cụ