Bỏ qua, đến nội dung chính
Hóa học

Cách thử tuổi vàng: đá thử, axit và máy XRF

7 phút đọc
Nhẫn vàng đặt trong khay mẫu của buồng đo phân tích tuổi vàng

Ở tiệm vàng bây giờ, thử tuổi vàng thường chỉ mất chừng một phút. Nhân viên đặt món trang sức vào buồng đo, đóng nắp, bấm nút rồi in phiếu.

Phiếu ghi phần trăm vàng đến số thập phân, trông rất chắc chắn. Nhưng tia X chỉ đọc lớp kim loại sát bề mặt, nên món mạ vàng đủ dày vẫn có thể cho phiếu như vàng khối.

Tuổi vàng là hàm lượng vàng nguyên chất trong hợp kim, tính theo thang 10. Dưới đây là hai đời cách thử tuổi vàng, đá thử với axit và máy XRF: vì sao mỗi cách cho ra kết quả, và chỗ nào nó không thấy.

Vì sao axit phân biệt được tuổi vàng

Phép thử truyền thống dựa trên một tính chất hóa học của vàng; phần này viết theo tài liệu ngành kim hoàn.

Tay đeo găng bảo hộ cầm kẹp gắp mẫu vàng bên cạnh đá thử đen và lọ nhỏ giọt axit
Ảnh minh họa: phép thử đá thử truyền thống dùng vệt cà kim loại trên đá đen và axit để quan sát phản ứng.

Phép thử dựa vào tính chất hóa học của vàng: axit nitric (HNO₃) không hòa tan được vàng, nhưng hòa tan bạc, đồng và kẽm, những kim loại pha thường gặp trong trang sức.

Thợ cà món lên đá thử, một phiến đá đen hạt mịn, cạnh vệt của kim mẫu chuẩn đã biết tuổi. Nhỏ axit lên các vệt rồi so: tuổi càng thấp, kim loại pha càng nhiều, vệt càng mờ nhanh hoặc tan hẳn.

Bộ axit thử thường có bốn cấp ứng với 10K, 14K, 18K và 22K, mạnh dần. Vệt không đổi với cấp 10K thì món đó ít nhất 10K. Vệt tan ở cấp nào thì tuổi vàng nằm dưới cấp đó.

Hợp kim càng nhiều vàng càng chịu được axit, nên thử tuổi cao cần axit mạnh hơn. Theo bảng dữ liệu an toàn (SDS) của một hãng bộ thử, dung dịch cấp 18K là axit nitric pha thêm một ít axit clohidric (HCl).

Hạn chế: kết quả đọc bằng mắt, chỉ có vài mốc nên chỉ khoanh được khoảng tuổi, và vệt cà chỉ lấy lớp ngoài nên món mạ dày vẫn có thể qua. Đây là phép thử xâm lấn nhẹ: món mất một lượng kim loại rất nhỏ ở chỗ cà.

An toàn hóa chất

Axit thử vàng là axit nitric đặc; cấp cao như 18K còn pha thêm axit clohidric. Cả hai gây bỏng da và mắt; khi tác dụng với kim loại, axit nitric sinh khí NOx màu nâu, độc khi hít phải. Không tự pha hay mua bộ axit thử về dùng tại nhà. Phép thử này chỉ dành cho thợ có tủ hút, găng nitrile và kính chống bắn.

XRF đo được gì và không thấy gì

Máy XRF đã thay đá thử ở nhiều tiệm vì nó không làm xước món hàng, nhưng nó có điểm mù riêng.

Mặt cắt lớp phủ vàng bên ngoài và phần lõi kim loại khác màu bên trong
Ảnh minh họa: lớp phủ vàng dày có thể che kim loại lõi nếu phép đo chỉ đọc sát bề mặt.

XRF là phân tích huỳnh quang tia X. Máy chiếu tia X vào mẫu; mỗi nguyên tố phát lại tia X có năng lượng riêng, như dấu vân tay. Máy đếm các tia này để biết mẫu có nguyên tố nào, chiếm bao nhiêu phần trăm.

Phiếu đo tuổi vàng thường ghi Au, Ag, Cu, Zn; với vàng trắng pha niken hoặc paladi, phiếu có thêm Ni hoặc Pd.

Kinh nghiệm thực tế

Theo kinh nghiệm của tôi khi đo XRF ở tiệm: đặt món vào buồng đo, đóng kín, bấm nút, đợi 30–90 giây là có kết quả và in được phiếu. Với tuổi vàng, máy thường chú tâm bốn nguyên tố chính: vàng, bạc, đồng, kẽm. Máy có cảnh báo khi lớp mạ không đủ dày để người dùng kiểm kỹ hơn. Nhưng món mạ dày từ khoảng 20 micron trở lên hoặc bọc vàng thì máy gần như chỉ báo kim loại ngoài bề mặt. Tia X chỉ phát khi buồng đo đóng kín hoàn toàn. Một mẫu cặn vàng tách từ SIM tôi đem đo ra 61% khi chưa nấu chảy; đó chỉ là ước tính vì mẫu không đồng nhất.

Điểm mù đến từ chính vàng: tia X huỳnh quang phát ra từ sâu bên trong bị lớp vàng phía trên hấp thụ. Tài liệu của một nhà sản xuất máy XRF cầm tay nêu độ sâu đo trong vàng khoảng 10–15 µm. Tài liệu khác của ngành kim loại quý ghi tới khoảng 50 µm, tùy cấu hình máy và năng lượng tia.

Vì vậy, món có độ dày lớp mạ vàng tính bằng micron đủ lớn, món bọc vàng, hay thỏi vàng có lõi kim loại khác đều có thể cho phiếu như vàng khối.

Lõi vonfram (W) là kiểu giả khó lộ nhất. Khối lượng riêng của vonfram là 19,25 g/cm³, gần bằng vàng 19,32 g/cm³. Năm 2012, một cửa hàng ở khu kim hoàn Manhattan (New York) phát hiện thỏi vàng 10 oz bị nhồi lõi vonfram khi khoan vào thỏi.

Vì sao cân không bắt được? Thỏi 100 g vàng thật có thể tích 100 / 19,32 = 5,176 cm³. Thay một nửa thể tích đó bằng vonfram: 2,588 × 19,32 + 2,588 × 19,25 = 50,00 + 49,82 = 99,82 g. Khối lượng chỉ hụt 0,18 g, tức 0,18%, trong khi một nửa số vàng đã mất.

Kết quả còn chịu ảnh hưởng của bề mặt cong, nhỏ hoặc bẩn, lớp xi bóng, việc hiệu chuẩn máy và thời gian đo.

Đọc phiếu ra tuổi vàng và karat chỉ cần hai phép chia. Phiếu ghi Au = 61,0% thì tuổi vàng là 61,0 / 10 = 6,1 tuổi. Đổi sang karat: 0,610 × 24 = 14,64, làm tròn 14,6K. Thợ thường gọi loại này là vàng 610.

Máy để bàn có buồng đo che chắn và khóa liên động: mở nắp là ngắt tia X. Thiết kế này giảm phơi nhiễm, không có nghĩa thiết bị vô hại; máy thuộc diện khai báo, cấp phép theo Luật Năng lượng nguyên tử số 94/2025/QH15 và Nghị định 332/2025/NĐ-CP (cùng hiệu lực từ 01/01/2026), trừ trường hợp được miễn trừ.

Hỏa luyện và bảng so sánh các cách thử tuổi vàng

Khi các phép thử bất đồng, phòng thí nghiệm dùng hỏa luyện làm phép đo trọng tài.

Hỏa luyện (cupellation, fire assay) được quy định trong tiêu chuẩn ISO 11426:2021. Mẫu được cân, nấu chảy cùng chì trong chén nung xốp. Chì và kim loại thường bị oxy hóa, thấm vào chén, chỉ còn lại hạt kim loại quý để tách bạc và cân vàng.

Phương pháp này đo cả khối kim loại được lấy, nhưng mẫu bị cắt ra và nấu chảy.

Phương pháp phá mẫu độ tin thời gian thấy lõi
Đá thử + axit xâm lấn nhẹ khoanh khoảng nhanh không
Máy XRF không tốt với vàng khối 30–90 giây không
Hỏa luyện có trọng tài lâu có
Mẹo tại nhà tùy cách rất thấp vài giây không

Hỏa luyện chỉ thấy lõi khi mẫu được lấy xuyên qua lớp ngoài.

Mẹo thử tại nhà nói được điều gì

Không mẹo nào cho ra tuổi vàng, nhưng mỗi mẹo loại được một kiểu hàng giả.

Nam châm: vàng, bạc, đồng và kẽm không bị nam châm hút; vonfram chỉ thuận từ rất yếu, nam châm thường cũng không hút được. Nam châm chỉ lộ được hàng giả lõi sắt hoặc thép. Bị hút thì chắc chắn không phải vàng khối; không bị hút thì chưa nói được gì.

Cắn: vàng gần nguyên chất mềm, hợp kim tuổi thấp cứng hơn. Vết răng phụ thuộc lực cắn, không đọc ra tuổi, lại làm hỏng món.

Mài lên gốm không tráng men: vệt vàng hay đen chỉ phân biệt sơ bộ với kim loại khác màu; món mạ dày vẫn để vệt vàng. Không nhỏ axit lên vàng tại nhà.

Người mua nên làm gì

Giấy tờ và vài dụng cụ nhỏ giúp người mua đối chiếu khi bán lại.

Nhẫn vàng đặt cạnh kính lúp kim hoàn và cân tiểu ly để đối chiếu ký hiệu và khối lượng
Ảnh minh họa: kính lúp 10x và cân tiểu ly giúp người mua đối chiếu ký hiệu khắc và khối lượng trên hóa đơn.
  1. Xin phiếu in kết quả XRF và hỏi phiếu đo ở vị trí nào trên món.
  2. Đọc ký hiệu hàm lượng khắc trên món, ví dụ 610 hay 750, rồi so với phiếu và hóa đơn.
  3. Giữ hóa đơn ghi rõ tuổi vàng và khối lượng; 1 chỉ bằng 3,75 g.
  4. Với món giá trị lớn hoặc kết quả nghi ngờ, nhờ trung tâm kiểm định có hỏa luyện.

Theo Thông tư 22/2013/TT-BKHCN (đã sửa đổi, bổ sung, còn hiệu lực khi kiểm ngày 17/11/2026), vàng trang sức lưu thông phải ghi nhãn và đóng ký hiệu hàm lượng vàng trên sản phẩm.

Cân tiểu ly độ đọc 0,01 g giúp đối chiếu khối lượng, nhưng độ đọc không phải sai số, và cân không cho biết tuổi vàng. Ký hiệu khắc ở mặt trong nhẫn rất nhỏ; kính lúp đeo đầu 10x có đèn LED cho phép rảnh hai tay xoay món dưới đèn để đọc, dù nó cũng không đo được tuổi vàng.

Câu hỏi thường gặp về cách thử tuổi vàng

Đo tuổi vàng ở đâu, phí bao nhiêu?
Tiệm vàng lớn và trung tâm kiểm định thường có máy XRF để đo không làm hỏng món hàng. Phí đo khác nhau tùy nơi và tùy có in phiếu kết quả hay không, nên hỏi giá trước khi đo. Nên chọn nơi in phiếu ghi đủ từng nguyên tố.
Vàng 610 là bao nhiêu tuổi?
Vàng 610 chứa 61,0% vàng nguyên chất. Chia cho 10 được 6,1 tuổi; nhân 0,610 với 24 được 14,64, tức khoảng 14,6K. Con số này đúng khi phần vàng phân bố đều trong món; món mạ hoặc bọc vàng có thể cho phiếu cao hơn thực tế.
Thử vàng bằng nam châm có chính xác không?
Không đủ để biết tuổi vàng. Vàng, bạc, đồng, kẽm không bị nam châm hút, vonfram cũng gần như không, nên nam châm chỉ lộ được hàng giả lõi sắt hoặc thép. Món không bị hút vẫn cần đo XRF để biết hàm lượng.

Để lại bình luận

Email của bạn không được công khai.