Bỏ qua, đến nội dung chính
Mạ điện 0,5 µm Rh ≈ 2,7 mg

Vì sao vàng trắng bị ố vàng và khi nào nên xi lại?

7 phút đọc
Nhẫn vàng trắng bị mòn lớp xi rhodium lộ vệt màu vàng ngà tự nhiên ở cạnh đáy nhẫn

Chiếc nhẫn cưới vàng trắng đeo một thời gian thì đáy nhẫn và chấu giữ đá ngả sang màu ngà. Lòng trong nhẫn vẫn trắng sáng.

Nhiều người nghĩ ngay tới vàng giả hay thợ làm ẩu. Thực ra, vàng trắng bị ố vàng ở đúng những chỗ đó thường chỉ cho thấy lớp xi bên ngoài đã mòn.

Màu trắng lạnh ấy chỉ là lớp rhodium dày 0,1–0,5 µm, chưa tới 3 mg kim loại cho cả chiếc nhẫn. Lớp này mòn tới đâu, màu thật của hợp kim lộ ra tới đó, có khi kèm theo ngứa da.

Dưới đây là cơ chế ngả màu, chỗ ngả trước và lúc nên đi xi lại.

Vì sao phôi hợp kim vàng trắng không trắng tinh

Màu ngà lộ ra khi lớp xi mòn là màu gốc của hợp kim, có từ lúc nấu vàng.

Vàng 18K chứa 18/24 = 75 % vàng nguyên chất. Vàng 14K chứa 14/24 ≈ 58,3 %, trên hàng thường dập dấu 585. Phần lớn khối kim loại vẫn là vàng, nên vẫn mang sắc vàng.

Thợ tẩy màu bằng cách nấu vàng với niken (Ni), palladium (Pd), bạc (Ag), kẽm (Zn), đồng (Cu). Màu nhạt đi nhưng không về được trắng lạnh.

Hợp kim nền tẩy màu màu phôi khi lộ nền
Vàng trắng niken Ni, Cu, Zn trắng ngà ấm vệt ngà rõ, có niken
Vàng trắng palladium Pd, Ag trắng xám xám mờ, ít tương phản

Tỷ lệ pha tùy xưởng. Theo tổng hợp về hợp kim vàng màu trên Gold Bulletin (1999), vàng trắng niken thường chứa khoảng 10–17 % niken. Vàng trắng palladium chứa khoảng 10–20 % palladium. Hệ niken rẻ và phổ biến, hệ palladium thường ở hàng cao cấp.

Bạch kim thì khác: màu trắng xám là màu tự nhiên của kim loại, không cần lớp phủ. Phần phân biệt bạch kim và vàng trắng đã có bài riêng.

Lớp xi rhodium mỏng cỡ nào: tính ra miligam trên một chiếc nhẫn

Độ trắng bóng gương của vàng trắng đến từ lớp rhodium phủ ngoài bằng mạ điện.

Rhodium thuộc nhóm bạch kim, trắng sáng, cứng khoảng 6 trên thang Mohs, trong khi vàng nguyên chất chỉ 2,5. Lớp rất mỏng đã đủ che màu ngà.

Theo TDS của các dung dịch mạ rhodium thương mại, lớp rhodium trang trí trên trang sức thường dày 0,05–0,5 µm. Xi chớp ở tiệm nằm ở đầu mỏng. Thông số bể và lớp lót thuộc về quy trình kỹ thuật mạ rhodium.

Tự tính cho một nhẫn trơn đường kính trong 17 mm, bản rộng 4 mm. Diện tích mặt ngoài cộng mặt trong, bỏ qua mép:

S ≈ 2 × π × 1,7 × 0,4 ≈ 4,27 cm²

Rhodium có khối lượng riêng 12,41 g/cm³. Vì 1 µm = 10⁻⁴ cm, lớp 0,5 µm dày 5 × 10⁻⁵ cm:

m = S × t × ρ = 4,27 × 5 × 10⁻⁵ × 12,41 ≈ 0,00265 g ≈ 2,7 mg

Ở 0,1 µm, kết quả khoảng 0,5 mg. Chưa tới 3 mg kim loại trải trên hơn 4 cm², nên ma sát hằng ngày đủ làm nó mỏng dần.

Lớp xi mòn đi bằng cách nào: ma sát và hóa chất sinh hoạt

Lớp rhodium hao đi vì ma sát cơ học và hóa chất, trong đó ma sát là chính.

Nắm vô lăng, gõ bàn phím, cầm tạ đều khiến mặt nhẫn cọ vào bề mặt cứng. Hai món đeo sát nhau cũng tự mài vào nhau.

Hóa chất đi đường khác. Rhodium rất bền: clo trong nước hay axit trong mồ hôi ở nhiệt độ thường không hòa tan được nó. Điểm yếu là lỗ xốp li ti của lớp mạ mỏng. Dung dịch thấm qua có thể ăn mòn đồng, niken, kẽm ở nền, làm lớp rhodium mất chỗ bám.

Đừng chà bằng kem đánh răng hay baking soda: cả hai chứa hạt mài.

Kinh nghiệm thực tế

Theo kinh nghiệm của tôi, vàng trắng thường là 14K hoặc 18K, nấu từ vàng nguyên chất với palladium (Pd), niken (Ni) hoặc bạc (Ag). Hợp kim nền không bao giờ trắng tinh mà luôn trắng ngà hoặc vàng nhạt. Để món đồ trắng, sáng, sang, tiệm vàng hoặc chành sản xuất thường mạ rhodium rất mỏng, từ 0,1 đến 0,5 µm. Theo thời gian, ma sát, mồ hôi và hóa chất như clo trong nước, nước hoa, mỹ phẩm làm lớp rhodium mòn, lộ màu ngà bên dưới.

Bao lâu thì xi lại tùy độ dày lớp mạ (mạ dày thì lâu mạ lại) và cảm quan người đeo: có người vừa thấy ngà là đi xi, có người đợi thật ngà mới xi. Chỗ ngả trước là đáy nhẫn, cạnh chấu giữ đá và mặt tiếp xúc ngoài cùng. Ở quê (tôi không nói ở TP. Hồ Chí Minh), người quen kể với tôi khoảng 2 tuần đến hơn 1 tháng là phải mạ lại.

Vàng trắng bị ố vàng ở đâu trước và khi nào nên xi lại

Vị trí ngả màu cho thấy lớp xi mòn theo ma sát, không phải hợp kim có vấn đề.

Kiểm tra vị trí chấu giữ đá và đáy nhẫn vàng trắng bị ngả màu ngà dưới ánh sáng trắng
Ảnh minh họa: chấu giữ đá và các điểm gờ tiếp xúc ngoài cùng là những vị trí lớp xi rhodium mỏng dễ bị cọ mòn trước tiên.

Đáy nhẫn phía lòng bàn tay ngả trước vì bị tì đè khi cầm nắm. Kế đến là cạnh chấu và gờ ngoài, chỗ nhô ra hay va quẹt. Mặt trong áp êm vào da nên giữ lớp xi lâu nhất.

Không có chu kỳ xi lại cố định kiểu 6 tháng hay 1 năm. Thời gian giữ màu tùy lớp mạ dày hay mỏng, tay làm việc nhiều hay ít. Lời kể ở quê nhiều khả năng do làm việc tay nhiều cộng lớp xi dịch vụ mỏng.

Tự soi nhẫn theo bốn bước:

  1. Rửa nhẫn bằng nước ấm pha chút xà phòng trung tính rồi thấm khô bằng khăn vi sợi.
  2. Đặt nhẫn dưới ánh sáng ban ngày hoặc đèn LED trắng 5000–6500 K, không soi dưới đèn vàng.
  3. So màu mặt ngoài đáy nhẫn với mặt trong, rồi soi tiếp chấu giữ đá.
  4. Mang đi xi lại khi vệt ngà đã rõ ở chấu hoặc đáy nhẫn và bạn thấy mất thẩm mỹ.

Ở tiệm, thợ làm sạch, tẩy dầu, hoạt hóa bề mặt rồi mới xi rhodium trong bể mạ điện kim hoàn. Nhẫn ngả quá nhanh thì có thể đề nghị tiệm xi dày hơn.

Ngứa da khi lớp xi mòn: rủi ro thôi nhiễm niken

Lớp rhodium còn ngăn da tiếp xúc trực tiếp với phôi vàng trắng niken.

Khi lớp xi mòn, mồ hôi có thể hòa tan ion Ni²⁺ từ bề mặt hợp kim. Người có cơ địa dị ứng niken có thể bị viêm da tiếp xúc: ngứa, ửng đỏ, có khi nổi mụn nước. Vì vậy có người đeo nhẫn mới không sao, vài tháng sau mới ngứa.

Quy định REACH của Liên minh châu Âu (Phụ lục XVII, mục 27) giới hạn đồ tiếp xúc kéo dài với da như nhẫn, vòng ở 0,5 µg niken/cm²/tuần. Chốt xỏ khuyên giới hạn 0,2 µg/cm²/tuần, đo theo EN 1811.

Bộ thử nhanh dimethylglyoxime (DMG) đổi màu hồng khi bề mặt thôi niken, nhưng không đo được tuổi vàng.

Bài này không chẩn đoán bệnh. Khi ngón tay đỏ, ngứa, hãy tháo nhẫn và khám bác sĩ da liễu. Về lâu dài, có thể xi lại lớp rhodium hoặc chọn vàng trắng palladium không chứa niken, hay bạch kim.

Giữ lớp xi rhodium lâu hơn

Vài thói quen nhỏ giúp giãn khoảng cách giữa hai lần đi xi.

Hộp đựng trang sức chia ngăn bọc nhung giúp ngăn ngừa ma sát cơ học làm mòn vàng trắng
Ảnh minh họa: bảo quản từng món trang sức trong các ngăn lót nhung riêng biệt giúp hạn chế cọ quẹt gây xước và mòn lớp xi rhodium.

Tháo nhẫn khi rửa chén, giặt giũ, đi bơi và tập gym. Đeo trang sức sau cùng, khi nước hoa và kem dưỡng đã khô; về nhà thì tháo ra đầu tiên.

Khi cất, đừng để các món chung một túi hay ngăn kéo: chúng cọ vào nhau mỗi lần đóng mở. Chọn hộp lót nhung có ngăn hoặc khe riêng cho từng món, để kim loại không chạm nhau khi không đeo.

Câu hỏi thường gặp về vàng trắng và xi rhodium

Vàng trắng 18K có bị xỉn màu không?
Có. Vàng trắng 18K chứa 75 % vàng, 25 % còn lại là niken, đồng, kẽm hoặc palladium. Hợp kim này có màu trắng ngà, chỉ trắng sáng nhờ lớp xi rhodium bên ngoài. Khi ma sát làm lớp xi mòn, màu ngà của phôi lộ ra và món đồ trông như bị xỉn hay ố vàng.
Vàng trắng đốt bằng lửa có bị đen không?
Có thể sẫm màu. Vàng trắng 14K, 18K chứa đồng và thường có niken. Khi khò bằng lửa hở ngoài không khí, các kim loại này có thể bị oxy hóa thành oxit sẫm màu trên bề mặt. Lớp rhodium cũng có thể bị oxy hóa ở nhiệt độ cao. Vì vậy đốt bị đen không phải cách phân biệt vàng thật, giả.
Bạch kim có bị xỉn màu hay cần xi rhodium không?
Bạch kim có màu trắng xám tự nhiên, nên không ngả vàng ngà khi đeo lâu như vàng trắng. Về bản chất, bạch kim không cần lớp rhodium để che màu nền. Nhẫn bạch kim vẫn có thể xước, nhưng xước không làm lộ màu khác.

Để lại bình luận

Email của bạn không được công khai.