Bỏ qua, đến nội dung chính
Lịch sử hóa học

Lịch sử khám phá vàng và bạc: ai là người tìm ra?

Cập nhật 7 phút đọc
Cận cảnh khối vàng tự nhiên chưa qua tinh chế nằm trên nền đá tối

Tra một bảng tuần hoàn bất kỳ, phần lớn nguyên tố đều gắn với tên nhà hóa học đã phân lập ra chúng. Oxy gắn với Priestley. Nhôm gắn với Wöhler. Nhưng ô của vàng và bạc lại bỏ trống mục này.

Nhiều tài liệu phổ thông vẫn cố gán một cái tên vào đó, hoặc ghi sai niên đại phát hiện. Sự nhầm lẫn này khiến người đọc áp sai logic “phân lập từ quặng” cho hai kim loại vốn tồn tại tự do trong tự nhiên.

Bài viết trình bày lại lịch sử khám phá vàng và bạc một cách chính xác. Kèm theo là dữ liệu hóa lý chuẩn và các cột mốc khảo cổ đáng tin cậy nhất hiện có.

Ai là người đầu tiên tìm ra vàng và bạc?

Câu trả lời ngắn gọn: không một cá nhân nào cả, ít nhất theo nghĩa hóa học thông thường.

Sự thật về việc “phân lập” kim loại tự nhiên (native metals)

Phần lớn kim loại trong vỏ Trái Đất tồn tại dưới dạng hợp chất — oxit, sunfua, cacbonat. Muốn lấy kim loại nguyên chất, con người buộc phải qua một phản ứng hóa học để tách nó khỏi quặng.

Vàng và bạc là ngoại lệ hiếm hoi. Chúng thuộc nhóm “native metals” — kim loại có thể tồn tại sẵn ở dạng nguyên tố tự do, không cần khử hóa học.

Vì vậy không có ghi chép nào về “người đầu tiên phân lập” vàng hay bạc. Các cộng đồng tiền sử chỉ đơn giản nhặt được chúng và gia công trực tiếp.

Bằng chứng khảo cổ sớm nhất về việc chế tác vàng có niên đại khoảng giữa thiên niên kỷ 5 TCN. Với bạc, hoạt động khai thác quy mô lớn được ghi nhận muộn hơn nhiều, khoảng năm 3000 TCN.

Cột mốc lịch sử cổ đại của vàng (Au)

Trong nhiều năm, nghĩa địa Varna (Bulgaria) giữ kỷ lục hiện vật vàng cổ nhất, niên đại trong khoảng 4600–4200 TCN. Năm 2016, một hạt vàng nhỏ tìm thấy tại gò khảo cổ Yunatsite, gần Pazardzhik, được nhóm khai quật xác định niên đại khoảng 4650–4500 TCN.

Niên đại này dựa vào lớp đất và đồ gốm đi kèm, nên vẫn là ước tính. Nhóm khai quật cho rằng hạt vàng cổ hơn vàng Varna chừng hai thế kỷ, đều thuộc thời đại đồ đồng đá.

Người Ai Cập cổ đại sau đó khai thác vàng quy mô lớn dọc sông Nile và tại Nubia.

Vào cuối thế kỷ 7 TCN, vương quốc Lydia (nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ) đúc những đồng tiền được xem là sớm nhất lịch sử. Chúng làm từ electrum — hợp kim tự nhiên của vàng và bạc, đãi được từ sông suối trong vùng.

Đồng tiền electrum cổ đại của vương quốc Lydia in hình đầu sư tử
Ảnh minh họa: đồng tiền electrum kiểu Lydia, hợp kim tự nhiên của vàng và bạc.

Tiền xu Lydia đánh dấu một bước chuyển quan trọng. Vàng từ vật trang trí trở thành đơn vị lưu trữ giá trị được chuẩn hóa.

Cột mốc lịch sử cổ đại của bạc (Ag)

Bạc xuất hiện muộn hơn vàng trong khảo cổ học, vì khó tìm ở dạng nguyên chất hơn. Các đống xỉ (slag piles) cho thấy những mỏ bạc lớn đầu tiên được khai thác tại Anatolia, khoảng năm 3000 TCN.

Ở Ai Cập cổ đại, bạc từng được xem quý hơn cả vàng trong một giai đoạn dài. Lý do là bạc tự nhiên tại khu vực này khan hiếm hơn hẳn vàng.

Người Hy Lạp cổ sau đó khai thác mỏ bạc Laurion gần Athens. Nguồn bạc này tài trợ trực tiếp cho hạm đội hải quân, góp phần đưa thành phố này trỗi dậy.

Đặc tính hóa học và dữ liệu kỹ thuật của vàng và bạc

Bỏ qua câu chuyện lịch sử, hai kim loại này còn sở hữu bộ thông số hóa lý rất đáng chú ý.

Tính chất hóa lý của vàng (Aurum)

Vàng mang ký hiệu Au, số nguyên tử 79, khối lượng nguyên tử 196,97. Nhiệt độ nóng chảy của vàng là 1064,18°C, khá cao so với nhiều kim loại thông dụng.

Cấu hình electron của vàng là [Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s¹. Cấu hình này góp phần giải thích vì sao vàng gần như trơ, không phản ứng với hầu hết axit và không bị oxy hóa trong không khí — tính chất mà thợ kim hoàn dựa vào để thử tuổi vàng bằng đá thử và axit.

Về độ dẫn điện, vàng chỉ xếp thứ ba trong các kim loại, sau bạc và đồng. Bù lại, khả năng chống ăn mòn gần như tuyệt đối khiến vàng vẫn là lựa chọn hàng đầu cho tiếp điểm điện tử cao cấp.

Tính chất hóa lý của bạc (Argentum)

Mẫu quặng chứa bạc với các tinh thể ánh kim xen lẫn thạch anh trắng
Ảnh minh họa: mẫu quặng chứa bạc, các tinh thể ánh kim nằm xen trong nền đá.

Bạc mang ký hiệu Ag, số nguyên tử 47, khối lượng nguyên tử 107,87. Nhiệt độ nóng chảy của bạc thấp hơn vàng đáng kể, ở mức 961,78°C.

Xưởng kim hoàn nhỏ thường nấu vàng, bạc bằng lò cảm ứng tần số trung bình. Nhiệt độ lò phải vượt điểm nóng chảy một khoảng để kim loại đủ lỏng khi rót khuôn, nên khi chọn lò, xem nhiệt độ tối đa trước công suất.

Cấu hình electron của bạc là [Kr] 4d¹⁰ 5s¹. Bạc dẫn điện và dẫn nhiệt tốt nhất trong các kim loại, vượt cả đồng và vàng.

Nhược điểm của bạc là dễ xỉn màu khi gặp hợp chất lưu huỳnh trong không khí. Đây cũng là lý do ngành điện tử ưu tiên vàng cho các tiếp điểm cần độ bền lâu dài.

Các phương pháp tinh chế vàng và bạc hiện đại

Khai thác thủ công từ quặng tự nhiên gần như không còn khả thi ở quy mô công nghiệp hiện nay.

Với vàng, phương pháp phổ biến nhất là xyanua hóa (cyanidation), hòa tan vàng khỏi quặng nghiền mịn. Vàng thô sau đó được tinh luyện điện phân theo quy trình Wohlwill để đạt độ tinh khiết cao.

An toàn hóa chất

Xyanua hóa dùng dung dịch xyanua natri — chất cực độc. Dung dịch xyanua gặp axit sẽ sinh khí HCN gây chết người. Đây là quy trình nhà máy có kiểm soát nghiêm ngặt, không thực hiện thủ công.

Với bạc, quy trình Parkes dùng kẽm để tách bạc khỏi chì nóng chảy trong luyện chì. Bạc thô sau đó tiếp tục qua điện phân để loại bỏ tạp chất còn lại.

Cả hai kim loại đều có thể tái chế gần như vô hạn mà không suy giảm chất lượng. Đây là lợi thế lớn so với nhiều vật liệu công nghiệp khác.

Còn tạo ra vàng từ nguyên tố khác thì đến nay chỉ làm được trong máy gia tốc hạt, với lượng không đáng kể. Câu chuyện biến chì thành vàng cho thấy rõ giới hạn đó.

Ứng dụng trong công nghiệp và lưu trữ giá trị

Trang sức là ứng dụng quen thuộc nhất của cả hai kim loại, nhưng không phải ứng dụng duy nhất.

Bạc, nhờ độ dẫn điện vượt trội, xuất hiện trong bo mạch điện tử, pin mặt trời và tiếp điểm công tắc cao cấp. Ngành nhiếp ảnh phim truyền thống trước đây cũng tiêu thụ lượng lớn bạc halogenua.

Vàng được dùng trong dây bonding vi mạch, mạ tiếp điểm chống ăn mòn, và nha khoa nhờ tính trơ sinh học.

Ở quy mô lớn hơn, vàng là tài sản dự trữ của nhiều ngân hàng trung ương. Bạc chủ yếu do nhà đầu tư cá nhân và quỹ nắm giữ như một kênh phòng vệ lạm phát.

Muốn tự cân trang sức vàng bạc ở nhà, một chiếc cân tiểu ly độ chia 0,01 g là đủ dùng.

Để lại bình luận

Email của bạn không được công khai.