Ở tiệm kim hoàn nhỏ, hiếm ai bấm máy tính trước khi mạ. Người thợ mạ thử mẻ đầu, đếm số món, rồi nhìn màu lớp mạ để chỉnh thời gian mẻ sau.
Xưởng lớn không làm vậy được. Họ phải biết một lít dung dịch mạ được bao nhiêu sản phẩm và hao bao nhiêu kim loại quý.
Sách và cách đề thi Hóa vô cơ ra bài toán điện phân thường ngầm coi hiệu suất là 100%. Với bể có hiệu suất thấp như vàng acid, thời gian tính ra như vậy sẽ thiếu đáng kể.
Dưới đây là cách tính thời gian mạ điện có hiệu suất catốt, cách đọc TDS, ba ví dụ và một ca thật.
Ai thật sự cần tính thời gian mạ điện
Câu trả lời phụ thuộc vào quy mô xưởng.
Kinh nghiệm thực tế
Theo kinh nghiệm của tôi, tính thời gian và độ dày lớp mạ theo định luật Faraday chủ yếu phục vụ các cơ sở, xưởng mạ lớn. Họ cần kiểm soát chất lượng và định lượng được: với hàm lượng kim loại trong dung dịch thì mạ được bao nhiêu sản phẩm, để tối ưu chi phí.
Tiệm hoặc cơ sở nhỏ quan tâm thực tế hơn: dung dịch hiện có mạ được bao nhiêu món. Họ thường mạ một mẻ đầu, tổng hợp xem được bao nhiêu sản phẩm với thời gian đó. Sau đó họ quan sát chất lượng thực tế để điều chỉnh thời gian cho các mẻ sau. Ở trường hợp này, độ dày gần như không được quan tâm nhiều.
Mẻ thử của tiệm nhỏ thực chất là đo hiệu suất bằng kinh nghiệm. Xưởng lớn làm việc đó trước, bằng số liệu TDS.
Công thức tính thời gian mạ điện và độ dày theo định luật Faraday
Định luật Faraday cho biết khối lượng kim loại bám lên catốt tỉ lệ với điện lượng đi qua bể.

Công thức gốc, có thêm hiệu suất dòng catốt:
m = M · I · t · η / (n · F)
| Ký hiệu | Ý nghĩa | Đơn vị |
|---|---|---|
| m | Khối lượng kim loại bám lên catốt | g |
| M | Khối lượng mol của kim loại mạ | g/mol |
| I | Dòng điện qua toàn bộ chi tiết đang treo trong bể | A |
| t | Thời gian mạ | giây |
| η | Hiệu suất dòng catốt (0,4 nghĩa là 40%) | không đơn vị |
| n | Số electron mỗi ion kim loại nhận | không đơn vị |
| F | Hằng số Faraday, 96 485 | C/mol |
| d | Độ dày lớp mạ | µm |
| ρ | Khối lượng riêng của kim loại mạ | g/cm³ |
| S | Tổng diện tích bề mặt cần mạ | cm² |
| J | Mật độ dòng catốt | A/dm² |
Khối lượng kim loại cho độ dày d là m = d · 10⁻⁴ · ρ · S, vì 1 µm bằng 10⁻⁴ cm. Thay vào để ra thời gian:
t = d · 10⁻⁴ · ρ · S · n · F / (M · I · η)
Dòng điện bằng mật độ dòng nhân diện tích: I = J · S / 100, vì 1 dm² bằng 100 cm². Thay tiếp, S triệt tiêu:
t = d · ρ · n · F / (100 · M · J · η)
Cùng mật độ dòng thì nhẫn nhỏ hay tấm phôi lớn cần cùng thời gian để đạt cùng độ dày. Diện tích chỉ quyết định số ampe phải đặt.
Lỗi hay gặp nhất là lấy dòng của cả mẻ chia cho diện tích một chi tiết. Kết quả khi đó lệch đúng bằng số chi tiết trong mẻ.
Công thức không có điện áp. Điện áp bể tùy khoảng cách điện cực và độ dẫn dung dịch, nên các khoảng “3–5 V” trên mạng không dùng để tính thời gian.
Phép tính chỉ đúng khi I đúng, nên đo lại dòng thực tế. Nhiều ampe kìm giá rẻ chỉ đo dòng AC: chọn loại ghi rõ đo được DC. Mạ trang sức thường dưới 1 A, nên xem độ phân giải ở thang thấp nhất: lệch 0,05 A trên 0,1 A là sai 50% thời gian. Cách đo có trong bài đo dòng điện bể mạ và xử lý lỗi rỗ, xỉn màu.
Công bố: nơi tôi làm việc có kinh doanh máy, thiết bị và dung dịch mạ điện. Phần này chỉ nêu loại dụng cụ nên chọn.
Cách đọc thông số mạ trên TDS và quy đổi mg/A·phút
TDS của dung dịch mạ thường không ghi hiệu suất phần trăm, mà ghi tốc độ kết tủa theo mg/A·phút.
Con số này là khối lượng kim loại thực sự bám lên catốt khi 1 A chạy trong 1 phút, ở điều kiện khuyến nghị. Phần dòng mất cho khí H₂ đã nằm sẵn trong đó, nên không nhân thêm hiệu suất.
t (phút) = m (mg) / (η_mg · I)
Hoặc tính thẳng tốc độ tăng độ dày từ mật độ dòng:
v (µm/phút) = η_mg · J / (10 · ρ)
Muốn đổi ra phần trăm, chia η_mg cho giới hạn lý thuyết M · 60 000 / (n · F), tính theo mg/A·phút. TDS chỉ ghi % thì làm ngược lại.
Với platin (M = 195,08 g/mol), giới hạn lý thuyết khoảng 60,7 mg/A·phút nếu là Pt(II), 30,3 nếu là Pt(IV). TDS ghi 6,5 mg/A·phút nghĩa là hiệu suất chỉ khoảng 11–21%. Phần lớn dòng điện đi vào phản ứng phụ.
Ba ví dụ tính toán thực tế cho vàng, niken và đồng
Ba ví dụ dưới đây dùng công thức t ở trên, mỗi bước tự kiểm được.
| Kim loại (loại bể) | M (g/mol) | n | ρ (g/cm³) | Hiệu suất catốt |
|---|---|---|---|---|
| Vàng (vàng acid cứng, Au(I)) | 196,97 | 1 | 19,32 | Thấp, tra TDS |
| Niken (bể Watts) | 58,69 | 2 | 8,90 | 92–97% |
| Đồng (sunfat acid) | 63,55 | 2 | 8,96 | Gần 100%, tra TDS |
Khoảng 92–97% của niken lấy theo tài liệu mạ niken của Nickel Institute. Hiệu suất của vàng và đồng trong hai ví dụ dưới là giả định để minh họa. Số đúng cho bể của bạn nằm trong TDS của nhà cung cấp.
Mạ vàng mặt dây chuyền 0,5 µm
Mặt dây chuyền 10 cm², vàng acid cứng, J = 1 A/dm², giả sử η = 40%.
- Đặt dòng I = 1 × 10 / 100 = 0,1 A.
- Tính vàng cần: m = 0,5 × 10⁻⁴ × 19,32 × 10 ≈ 0,00966 g.
- Tính thời gian: t = 0,00966 × 1 × 96 485 / (196,97 × 0,1 × 0,4) ≈ 118 giây, khoảng 1 phút 58 giây.
Bỏ hiệu suất thì phép tính chỉ ra 47 giây, và lớp mạ thiếu hơn một nửa độ dày.
An toàn hóa chất
Bể vàng acid cứng vẫn dùng muối vàng xyanua. Không để axit mạnh tiếp xúc với dung dịch hay nước rửa chứa xyanua: phản ứng giải phóng khí HCN rất độc. Pha và vận hành trong tủ hút, đeo găng nitrile và kính chống bắn, tách riêng nước thải chứa xyanua.Mạ niken lót 5 µm
Tấm phôi 1 dm² (100 cm²), bể Watts, J = 2,5 A/dm², η = 96%.
- Đặt dòng I = 2,5 × 100 / 100 = 2,5 A.
- Tính niken cần: m = 5 × 10⁻⁴ × 8,90 × 100 = 0,445 g.
- Tính thời gian: t = 0,445 × 2 × 96 485 / (58,69 × 2,5 × 0,96) ≈ 609 giây, khoảng 10 phút 9 giây.
Mạ đồng 15 µm
Chi tiết 2 dm² (200 cm²), bể đồng sunfat acid, J = 3 A/dm², giả sử η = 98%.
- Đặt dòng I = 3 × 200 / 100 = 6 A.
- Tính đồng cần: m = 15 × 10⁻⁴ × 8,96 × 200 ≈ 2,688 g.
- Tính thời gian: t = 2,688 × 2 × 96 485 / (63,55 × 6 × 0,98) ≈ 1 388 giây, khoảng 23 phút 8 giây.
Muốn khỏi bấm tay, nhập số TDS của bể bạn vào máy tính mạ điện. Công cụ ước lượng được diện tích nhẫn từ kích thước và in được phiếu thông số.
Faraday cho thời gian, không bảo đảm độ dày: bài học từ bể platin
Ca dưới đây cho thấy phép tính đúng vẫn có thể dẫn tới một kỳ vọng sai.

Kinh nghiệm thực tế
Một bài toán thực tế tôi từng tính bằng công cụ máy tính mạ điện: khách hàng cần tư vấn dung dịch mạ platin 2 g/L, mạ dày 1 micron, cho nhẫn trơn đường kính trong 18 mm, bản rộng 2,7 mm, dày 1,6 mm. Mạ được bao nhiêu món?
Trước tiên, tôi nói rõ với khách: dung dịch mạ platin 2 g/L thì không thể mạ được 1 micron, độ dày tối đa chỉ khoảng 0,2–0,25 micron. Trong quá trình mạ còn nhiều yếu tố ảnh hưởng nên số lượng tính ra chỉ để tham khảo.
Sau đó tôi dùng TDS của nhà cung cấp, điền các thông số tối ưu: hiệu suất catốt 6,5 mg/A·phút, mật độ dòng 2 A/dm², diện tích bề mặt nhẫn 5,3 cm², độ dày khách muốn 1 micron. Kết quả là khoảng hơn 170 sản phẩm. Thời gian mạ để đạt 1 micron là khoảng 988 giây. Tôi báo kết quả cho khách và nhắc lại đây là số tham khảo.
Kiểm lại từng con số:
- Tính diện tích nhẫn: mặt trong π × 18 × 2,7 ≈ 153 mm², mặt ngoài π × 21,2 × 2,7 ≈ 180 mm², hai mặt cạnh ≈ 197 mm². Tổng khoảng 5,3 cm².
- Tính platin cho 1 µm: 1 × 10⁻⁴ × 21,45 × 5,3 ≈ 0,01137 g, khoảng 11,37 mg mỗi nhẫn.
- Tính số nhẫn: 2 000 / 11,37 ≈ 176 nhẫn cho 1 L, với giả định rút hết kim loại trong bể.
- Tính tốc độ mạ: 6,5 × 2 / (10 × 21,45) ≈ 0,061 µm/phút, nên 1 µm cần khoảng 990 giây (chênh do làm tròn).
Phép tính không sai, nhưng nó không cho biết dung dịch có cấp đủ kim loại tới bề mặt hay không.
Trong dung dịch loãng, ion kim loại sát catốt bị tiêu thụ nhanh hơn tốc độ được bổ sung. Kéo dài thời gian hay tăng dòng khi đó thường làm lớp mạ tối màu, xốp hoặc cháy, thay vì dày thêm.
Với bể loãng, con số Faraday dùng để ước lượng chi phí và số lượng; độ dày thật phải dựa vào TDS và mẻ thực tế. Lớp vàng bao nhiêu micron thì đủ bền cho trang sức là chủ đề của bài mạ vàng bao nhiêu micron.