Bỏ qua, đến nội dung chính
Mạ điện 2–7 A/dm²

Bể mạ niken Watts: thành phần, pH, nhiệt độ và cách pha

8 phút đọc
Bể mạ niken Watts chứa dung dịch màu xanh lục và giỏ anode titan trong xưởng xi mạ

Sáng mở xưởng, đáy bể mạ niken Watts phủ một lớp tinh thể trắng. Phản xạ đầu tiên của nhiều thợ là bơm dung dịch qua lọc cho sạch.

Lọc lúc đó là lọc mất axit boric, chất giữ pH ở sát bề mặt vật mạ. Mẻ hàng sau dễ cháy mép, rỗ kim, lớp mạ giòn.

Dưới đây là công thức bể Watts tôi từng chạy cho hàng mỹ ký, kèm lượng cân cho bể 10–100 L. Bài cũng có thông số vận hành và cách pha từng bước. Trước hết là một sự thật ít trang nhắc: kim hoàn thật không dùng niken.

Vì sao kim hoàn không dùng niken lót

Niken gây dị ứng tiếp xúc phổ biến, nên nghề trang sức dùng nó rất hạn chế.

Người đã mẫn cảm có thể viêm da sau vài ngày đeo món trang sức giải phóng niken. Liên minh châu Âu giới hạn lượng niken thôi ra từ vật tiếp xúc lâu với da. Theo REACH Phụ lục XVII, mục 27, vật tiếp xúc lâu với da không được thôi quá 0,5 µg niken/cm² mỗi tuần. Phần xỏ xuyên qua da như chân khuyên tai bị giới hạn chặt hơn, 0,2 µg/cm² mỗi tuần, thử theo tiêu chuẩn EN 1811.

Theo kinh nghiệm của tôi, trong ngành kim hoàn, dù là niken lót hay niken bóng đều không được dùng. Lớp lót trước khi mạ vàng hoặc rhodium thường là palladium hoặc platinum. Vì sao các nguyên tố này cư xử khác nhau trong bể mạ, xem bài kim loại chuyển tiếp trong mạ điện.

Niken Watts có chỗ đứng ở hàng trang sức mỹ ký. Chuỗi gia công thường là:

  1. Tẩy dầu và hoạt hóa phôi đồng, đồng thau.
  2. Mạ lót đồng bóng để làm phẳng và tạo nền sáng.
  3. Mạ niken bóng làm lớp chắn và lớp nền cứng.
  4. Mạ lớp màu hoàn thiện, rồi phủ bảo vệ nếu cần.

Độ bền của món hàng không tính được bằng số năm cố định. Nó phụ thuộc độ dày lớp niken, độ bám lớp đồng lót, lớp màu ngoài cùng và điều kiện đeo.

Thành phần bể mạ niken Watts và bảng tính định lượng

Bể Watts chỉ có ba hóa chất chính, mỗi chất làm một việc riêng.

Niken sunfat ngậm 6 nước (NiSO₄·6H₂O) là nguồn ion Ni²⁺ chính. Niken clorua ngậm 6 nước (NiCl₂·6H₂O) cấp ion Cl⁻ giúp anode tan đều, đồng thời tăng độ dẫn điện. Axit boric (H₃BO₃) là chất đệm, giữ pH ở lớp dung dịch sát catốt không tăng vọt.

Bảng dưới là công thức tôi từng pha, quy đổi cho ba cỡ bể:

Thành phần Nồng độ Vai trò trong bể Bể 10 L Bể 50 L Bể 100 L
NiSO₄·6H₂O 200 g/L Nguồn Ni²⁺ chính 2 kg 10 kg 20 kg
NiCl₂·6H₂O 50 g/L Cấp Cl⁻, giúp anode tan 0,5 kg 2,5 kg 5 kg
H₃BO₃ 50 g/L Đệm pH sát catốt 0,5 kg 2,5 kg 5 kg
Phụ gia bóng 0,5 mL/L Tạo độ bóng 5 mL 25 mL 50 mL
Phụ gia dẻo 8 mL/L Giảm giòn, giảm ứng suất 80 mL 400 mL 800 mL

Con số đáng nhìn là lượng niken kim loại thật sự có trong bể. Khối lượng mol của NiSO₄·6H₂O là 262,85 g/mol, của Ni là 58,69 g/mol.

200 × 58,69 / 262,85 ≈ 44,7 g Ni

Với NiCl₂·6H₂O (237,69 g/mol), 50 g cho khoảng 12,3 g Ni và 14,9 g Cl⁻. Tổng cộng bể chứa khoảng 57 g Ni/L.

Nickel Plating Handbook của Nickel Institute (2014) cho bể Watts NiSO₄·6H₂O 240–300 g/L, NiCl₂·6H₂O 30–90 g/L và H₃BO₃ 30–45 g/L. Công thức của tôi thấp hơn ở niken sunfat, vì bể lót mỏng trên đồng bóng cho hàng mỹ ký không cần chạy nồng độ cao. Riêng boric 50 g/L lại cao hơn dải sổ tay, và đó là lý do bể dễ kết tinh khi nguội. Dải 200–300 g/L trên nhiều blog lại không ghi dạng ngậm nước, nên không phải tiêu chuẩn.

Lượng cân cho thể tích bất kỳ có thể tự tính bằng công cụ khối lượng mol.

Thông số vận hành bể Watts và hiện tượng kết tinh boric

Ba thông số cần giữ là pH, nhiệt độ và mật độ dòng.

Tinh thể axit boric kết tinh màu trắng dưới đáy cốc dung dịch mạ niken khi để nguội
Ảnh minh họa: axit boric kết tinh lắng đáy khi dung dịch nguội xuống khoảng 20 °C.

Cùng sổ tay trên cho bể Watts pH 3,5–4,5 và nhiệt độ 40–60 °C. Mật độ dòng catốt ở 2–7 A/dm², tương ứng tốc độ mạ 25–85 µm/h. Bể bóng có thể chạy pH khác theo tài liệu của nhà cung cấp phụ gia.

Kinh nghiệm thực tế

Bể của tôi chạy ở pH khoảng 4–5, nhiệt độ 50–55 °C, điện áp 3–5 V. Dung dịch từng kết tinh khi để nguội qua đêm, và tinh thể là axit boric. Cách xử lý: gia nhiệt lại lên 50–55 °C, khuấy cho tan hết rồi mới mạ hoặc lọc.

Điện áp không quy được ra mật độ dòng nếu không biết diện tích vật mạ và khoảng cách điện cực. Hãy đặt dòng theo diện tích, rồi tính độ dày theo định luật Faraday. Niken hóa trị 2 nên 1 A·h kết tủa khoảng 1,095 g Ni.

3 A/dm² × 1,095 g/A·h × 95% ≈ 3,12 g Ni/h trên mỗi dm²

Chia cho khối lượng riêng 8,9 g/cm³, lớp mạ dày lên khoảng 35 µm/h, tức khoảng 0,58 µm mỗi phút. Muốn lớp 10 µm cần khoảng 17 phút.

pH cũng có giới hạn trên. Khi catốt thoát khí hydro, ion H⁺ sát bề mặt bị tiêu hao, pH vùng đó tăng cao hơn dung dịch khối. Với nồng độ niken của bể Watts, niken hydroxit bắt đầu kết tủa khi pH lên khoảng 6. Dung dịch khối mới ở pH 5, vùng sát catốt vẫn có thể chạm ngưỡng đó nếu thiếu boric hoặc khuấy kém.

Ni²⁺ + 2OH⁻ → Ni(OH)₂

Ni(OH)₂ lẫn vào lớp mạ gây mờ, rỗ kim và giòn. Sổ tay của Nickel Institute cũng lưu ý pH trên 5 làm lớp niken cứng hơn và kém dẻo hơn. Axit boric đệm vùng sát catốt để chặn hiện tượng này. Cách khoanh vùng lỗi có trong bài xử lý lỗi lớp mạ bị rỗ, xỉn màu.

Vấn đề là axit boric tan kém khi nguội. Bảng dưới cho độ tan xấp xỉ, tính theo gam trong 1 lít nước:

Nhiệt độ (°C) Độ tan H₃BO₃ (g/L) Ở nồng độ 50 g/L
0 khoảng 25 Kết tinh nhiều
10 khoảng 35 Kết tinh
20 khoảng 47–49 Bắt đầu kết tinh
25 khoảng 57 Tan hết
50 khoảng 103 Tan hết
60 khoảng 130 Tan hết

Bể 50 g/L boric vì vậy kết tinh khi nguội xuống dưới khoảng 20–22 °C. Muối niken còn xa ngưỡng bão hòa, nên tinh thể trắng gần như chắc chắn là boric. Đừng lọc lúc nguội: gia nhiệt và khuấy tan trước.

Giấy pH dải rộng khó đọc chênh lệch 0,2–0,3 đơn vị trên dung dịch xanh đậm. Bút đo pH điện tử độ phân giải 0,1 cho số đọc tin cậy hơn, miễn là hiệu chuẩn bằng dung dịch chuẩn pH 4 và pH 7. Loại đo kèm nhiệt độ tiện cho việc theo dõi bể chạy ở 50–55 °C. Nơi tôi làm việc kinh doanh thiết bị và dung dịch mạ điện. Liên kết dưới đây là liên kết tiếp thị.

Anode niken tan và hệ thống phụ trợ bể mạ

Phần anode là chỗ bể niken khác hẳn bể mạ vàng hay rhodium.

Bể vàng, rhodium, palladium, platinum dùng anode trơ như titan phủ platin, ion kim loại được bổ sung bằng muối. Bể Watts dùng anode tan bằng niken. Anode hòa tan dần để bù lượng Ni²⁺ đã kết tủa lên catốt.

Ion Cl⁻ từ niken clorua giữ cho anode tan đều, không bị thụ động hóa.

Theo kinh nghiệm của tôi, anode bắt buộc bọc túi vải. Túi giữ bùn anode lại, không cho trôi sang làm nhám vật mạ. Anode dạng viên hoặc mảnh thường được đựng trong giỏ titan đặt trong túi.

Bể cũng cần sục khí liên tục thay vì cánh khuấy. Dòng khí liên tục thay mới dung dịch sát catốt và giúp bọt hydro không bám lâu.

Quy trình pha bể mạ niken Watts thực tế tại xưởng

Đây là cách tôi pha 1 lít dung dịch; nhân theo bảng ở trên cho bể lớn hơn.

Kỹ thuật viên đeo găng tay chống hóa chất khuấy tan muối pha bể mạ niken dưới chụp hút khói
Ảnh minh họa: hòa tan hóa chất pha bể mạ dưới chụp hút cục bộ, có găng, tạp dề chống hóa chất.
  1. Đun nóng khoảng 500 mL nước cất, tức một nửa thể tích bể.
  2. Cho từ từ 50 g axit boric, khuấy đến khi dung dịch trong như nước.
  3. Cho 50 g niken clorua và 200 g niken sunfat, khuấy tan hoàn toàn.
  4. Thêm nước cất đến đủ 1 lít.
  5. Cho 1–2 g than hoạt tính, khuấy đều, để yên 12–24 giờ rồi lọc.
  6. Mạ thử dòng thấp đến khi lớp mạ mờ đồng đều.
  7. Thêm 0,5 mL phụ gia bóng và 8 mL phụ gia dẻo.

Boric cho vào nước nóng trước vì nó tan kém nhất trong ba chất. Than hoạt tính hấp phụ tạp hữu cơ. Bước mạ thử kéo tạp kim loại ra trước khi thêm phụ gia.

An toàn hóa chất

IARC xếp hợp chất niken vào nhóm 1, gây ung thư cho người qua đường hô hấp. Muối niken còn gây mẫn cảm da. Axit boric được EU phân loại độc tính sinh sản nhóm 1B. Sục khí làm bắn sương chứa niken: bể phải có chụp hút cục bộ, người đứng bể đeo khẩu trang lọc phù hợp. Đeo găng nitrile, kính chống bắn và tạp dề chống hóa chất khi cân, pha, châm bể. Nước rửa, bùn anode và giấy lọc chứa niken phải thu gom xử lý, không đổ cống.

Câu hỏi thường gặp về bể mạ niken Watts

Dung dịch mạ niken Watts gồm những chất gì, thiếu axit boric có mạ được không?
Bể Watts gồm niken sunfat ngậm 6 nước, niken clorua ngậm 6 nước và axit boric, thêm phụ gia nếu cần lớp bóng. Thiếu boric thì pH sát catốt tăng nhanh, niken hydroxit lẫn vào lớp mạ. Lớp mạ dễ cháy mép, rỗ kim, giòn và bám kém.
Mạ niken khác gì so với mạ crom?
Trong mạ trang trí, niken thường là lớp dưới dày hơn, tạo nền sáng và chắn ăn mòn. Crom trang trí là lớp rất mỏng phủ trên niken, cứng và chống trầy tốt hơn. Bể crom dùng hóa chất crom, nguy hiểm hơn và cần xử lý nước thải nghiêm ngặt hơn bể niken.
Có thể tự pha và mạ niken tại nhà không?
Không nên. Muối niken gây ung thư qua đường hô hấp và gây mẫn cảm da. Axit boric độc với khả năng sinh sản. Bể cần gia nhiệt, nguồn chỉnh lưu, sục khí và chụp hút. Nước thải chứa niken cũng phải được thu gom xử lý, điều khó làm trong nhà ở.

Để lại bình luận

Email của bạn không được công khai.