Thế điện cực chuẩn của Cu²⁺/Cu là +0,34 V, của Zn²⁺/Zn là −0,76 V. Khoảng cách hơn 1 V này quyết định kim loại nào kết tủa trước trên catốt.
Trong bể thật, kim loại chuyển tiếp không tuân theo bảng thế điện cực chuẩn một cách đơn giản. Bể lẫn tạp chất hoặc đổi chất tạo phức sẽ khiến kim loại “sai” bám lên trước. Kết quả là lớp mạ cháy đen, rộp hoặc bong, cả mẻ hàng phải tẩy và mạ lại.
Bài này phân loại kim loại chuyển tiếp theo mục đích mạ, giải thích hai yếu tố quyết định thứ tự kết tủa là thế điện cực và khả năng tạo phức, rồi hướng dẫn xử lý ba lỗi hay gặp tại xưởng.
Vai trò của kim loại chuyển tiếp trong ngành xử lý bề mặt
Điểm chung của nhóm nguyên tố này là phân lớp d chưa bão hòa, ở nguyên tử hoặc ở ion thường gặp.
Các orbital d còn trống cho phép ion kim loại nhận cặp electron từ phối tử. Đó là gốc của khả năng tạo phức, thứ mà bể mạ dùng để điều khiển quá trình kết tủa.
Cấu hình electron của nhóm có ngoại lệ đáng chú ý. Đồng có cấu hình [Ar] 3d¹⁰ 4s¹ thay vì 3d⁹ 4s², vì phân lớp d bão hòa bền hơn.
Trạng thái oxy hóa cao cũng cho kết quả khác thường. Cr⁶⁺ và Mn⁷⁺ không tồn tại dưới dạng ion độc lập trong dung dịch, mà liên kết với oxy thành các gốc như CrO₄²⁻, Cr₂O₇²⁻, MnO₄⁻.
Số electron độc thân ở phân lớp d còn quyết định tính chất từ. Ion Co²⁺ có 3 electron độc thân nên thuận từ mạnh hơn ion Ni²⁺, vốn chỉ có 2.
Phân loại kim loại chuyển tiếp theo mục đích mạ
Ngành mạ chia nhóm theo chức năng của lớp phủ, không theo vị trí trong bảng tuần hoàn.
Nhóm mạ bảo vệ chống ăn mòn: kẽm (Zn), cadimi (Cd). Hai kim loại này có phân lớp d đã đầy, nên theo định nghĩa chặt của IUPAC chúng không phải kim loại chuyển tiếp. Ngành mạ vẫn xếp chung vì hành vi tạo phức và kết tủa điện hóa tương tự.
Kẽm có thế điện cực âm hơn sắt nên bị oxy hóa trước, bảo vệ nền thép bên dưới. Cadimi rất độc, ngày càng bị hạn chế sử dụng, và nước thải chứa cadimi phải kiểm soát chặt.
Nhóm mạ trang trí và chống mài mòn: đồng (Cu), niken (Ni), crom (Cr). Ba kim loại này thường xếp thành lớp phủ nhiều tầng. Đồng hay làm lớp lót, niken tạo lớp trung gian bóng và chống ăn mòn, crom nằm ngoài cùng cho độ cứng và chống mài mòn.
An toàn hóa chất – mạ crom
Bể mạ crom truyền thống chứa Cr⁶⁺, trong môi trường axit mạnh tồn tại chủ yếu dưới dạng H₂CrO₄ và Cr₂O₇²⁻. Cr⁶⁺ cực độc và gây ung thư. Khí hydro thoát ra trong lúc mạ cuốn theo sương axit cromic, nên bể bắt buộc có hút khí cục bộ. Nước thải phải khử Cr⁶⁺ và xử lý đạt quy chuẩn trước khi xả.Nhóm kim loại quý trong mạ trang sức: vàng (Au), bạc (Ag), rhodium (Rh). Bể vàng và bạc thường dùng chất tạo phức để lớp mạ mịn. Rhodium được phủ rất mỏng ngoài cùng để tăng độ sáng và hạn chế xỉn màu.
Lớp phủ của nhóm này rất mỏng, nên độ sạch của nền quyết định chất lượng mạ. Cấu tạo và vật liệu của bể mạ nhóm này có trong bài về bể mạ điện kim hoàn.
Thế điện cực chuẩn và thứ tự kết tủa
Thế điện cực chuẩn cho biết ion nào nhận electron trước tại catốt.

Trong bể mạ, ion kim loại di chuyển về catốt dưới tác dụng của dòng điện một chiều và nhận electron để kết tủa. Ở cùng điều kiện, ion có thế điện cực dương hơn dễ bị khử hơn.
| Cặp oxy hóa – khử | E° (V) ở 25°C |
|---|---|
| Au³⁺/Au | +1,50 |
| Ag⁺/Ag | +0,80 |
| Cu²⁺/Cu | +0,34 |
| Ni²⁺/Ni | −0,26 |
| Cr³⁺/Cr | −0,74 |
| Zn²⁺/Zn | −0,76 |
Đồng có E° cao hơn kẽm khoảng 1,1 V, nên đồng kết tủa dễ hơn hẳn. Ở mật độ dòng thấp, kim loại có E° dương hơn được khử là chủ yếu; kim loại có E° âm hơn cần thế âm hơn hoặc mật độ dòng cao hơn.
Giá trị E° chỉ đúng ở điều kiện chuẩn: 25°C, 1 atm, hoạt độ ion bằng 1. Bể mạ thực tế hiếm khi giữ đúng các điều kiện này.
Phương trình Nernst cho phép hiệu chỉnh theo nồng độ, nhưng bể công nghiệp chứa phụ gia và chất tạo phức, lại có quá thế khi dòng điện chạy qua. Vì vậy không dùng bảng E° để tính chính xác điện áp cần đặt tại xưởng.
Chất tạo phức: bí quyết ổn định bể mạ
Chất tạo phức làm thay đổi thế kết tủa của kim loại ngay trong dung dịch.
Khi ion kim loại liên kết với phối tử thành ion phức, nó bền hơn ion tự do nên khó bị khử hơn. Thế kết tủa vì thế dịch về phía âm, có khi tới vài trăm milivôn.
Hệ quả là thứ tự kết tủa có thể khác bảng E°. Hai kim loại cách xa nhau về E° có thể được kéo lại gần nhau, đây chính là nguyên lý mạ hợp kim như đồng thau (đồng–kẽm) từ bể xyanua.
Phối tử phổ biến trong mạ điện gồm xyanua, amoniac, pyrophotphat, xitrat và các amin. Kim loại kết tủa chậm và đều hơn, nên lớp mạ mịn, bám chắc và phủ tốt vào chỗ khuất.
An toàn hóa chất – xyanua
Tuyệt đối không để dung dịch chứa xyanua tiếp xúc với axit: phản ứng sinh khí HCN có thể gây tử vong. Lưu trữ, pha chế và xử lý xyanua tách biệt hoàn toàn với khu vực axit, có hút khí và người được đào tạo.Ba lỗi phổ biến khi mạ kim loại chuyển tiếp
Ba lỗi dưới đây thường gặp khi vận hành. Cả ba đều xử lý được bằng cách điều chỉnh dòng điện, hóa chất và khâu chuẩn bị bề mặt.
Lỗi cháy đen ở vùng mật độ dòng cao

Cháy đen xuất hiện ở góc cạnh và mép sắc, nơi mật độ dòng tập trung cao nhất. Ion kim loại quanh catốt bị tiêu hao nhanh hơn tốc độ bổ sung, kim loại kết tủa thô, xốp và sẫm màu.
Xử lý theo thứ tự: giảm dòng điện tổng, kiểm tra nồng độ kim loại và phụ gia, rồi kiểm tra khuấy trộn và nhiệt độ. Giảm dòng đứng đầu vì đây là thay đổi rẻ nhất và đảo ngược được.
Bể niken Watts thường vận hành khoảng 2–7 A/dm², có công thức lên tới 10 A/dm². Bể đồng axit phổ biến trong khoảng 1–6 A/dm². Khoảng này còn xê dịch theo loại và lượng phụ gia làm bóng, nên luôn đối chiếu với tờ dữ liệu kỹ thuật của hóa chất đang dùng.
Lớp phủ rộp, bong do nền bẩn hoặc tạp chất
Trước khi kết luận lỗi do bể, hãy loại trừ khâu xử lý nền. Nền còn dầu hoặc màng oxit cũng gây rộp và bong.

Nếu nền đã sạch, hãy nghi tạp chất kim loại trong bể. Một tình huống hay gặp ở bể niken Watts là đồng lọt vào bể, từ chi tiết rơi xuống đáy hoặc dung dịch mang sang từ bể đồng.
Theo tạp chí Products Finishing, bể niken bóng thường chỉ chịu được đồng dưới khoảng 10 ppm. Vượt mức này, lớp mạ sẫm màu ở vùng dòng thấp, giảm độ dẻo và giảm khả năng chống ăn mòn.
Cách xử lý phổ biến là điện phân giả (dummy plating) ở mật độ dòng thấp, khoảng 0,2–0,5 A/dm², trên tấm catốt thép uốn gợn sóng. Đồng có thế dương hơn niken nên bị khử trước lên tấm này, đưa hàm lượng đồng trong bể về khoảng 5 ppm trở xuống.
Sau khi điện phân giả, nên mạ thử trên tấm Hull Cell để kiểm tra vùng dòng thấp đã sáng trở lại hay chưa.
Mạ crom cứng không bám hoặc nứt tế vi
Nguồn crom trong bể không tồn tại dưới dạng ion Cr⁶⁺ tự do, mà ở dạng axit cromic và đicromat. Bể crom vì thế nhạy với tỷ lệ thành phần hơn nhiều so với bể niken và đồng.
Nền chưa sạch, hoặc dòng điện bị ngắt giữa chừng, thường làm lớp crom không bám. Nứt tế vi liên quan đến ứng suất trong lớp mạ và phụ thuộc chặt vào điều kiện vận hành.
Bể crom cứng truyền thống thường dùng tỷ lệ CrO₃ : H₂SO₄ khoảng 100 : 1, nhiệt độ 50–60°C và mật độ dòng 20–50 A/dm². Sai tỷ lệ sunfat, nhiệt độ hay mật độ dòng dễ cho lớp mạ xỉn, nứt nhiều hoặc bám kém.
Cách xử lý gồm làm sạch nền kỹ, giữ dòng điện ổn định từ lúc đưa hàng vào bể, và phân tích thành phần bể định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao kim loại chuyển tiếp được dùng nhiều nhất trong mạ điện?
Thế điện cực chuẩn ảnh hưởng thế nào đến thứ tự kết tủa kim loại?
Chất tạo phức có vai trò gì trong dung dịch mạ?
Nếu chỉ cần hiệu ứng bóng như crom cho đồ trang trí, không cần độ cứng hay chống mài mòn, sơn xịt hiệu ứng chrome là cách làm tại nhà không phải đụng tới hóa chất Cr⁶⁺.