Buổi sáng bạn chụp chân dung cho bạn bè, buổi chiều lại muốn săn dãy núi phía xa. Mang theo hai ống kính riêng thì nặng balo và tốn thêm tiền.
Nhiều người mới mua liền hai, ba ống kính rồi ngại tháo lắp giữa buổi chụp. Khoảnh khắc đẹp trôi qua trong lúc đang loay hoay đổi ống.
Tôi dùng ống kính này trên Nikon Z50 II. Ảnh trong mục “Ảnh chụp thực tế với Nikon Z50 II” do tôi tự chụp; các ảnh khác trong bài là ảnh minh họa.
Dải tiêu cự 50-250mm là gì và vì sao gọi là đa dụng
Trước khi bàn kỹ thuật chụp, cần hiểu con số 50-250mm thật sự cho bạn góc nhìn nào.
Hệ số crop trên cảm biến APS-C
Ống kính 50-250mm gần như luôn là ống dành cho cảm biến APS-C. Ví dụ quen thuộc là NIKKOR Z DX 50-250mm f/4.5-6.3 VR cho máy Nikon Z dòng DX.
Nikon, Sony và Fujifilm dùng APS-C có hệ số crop 1,5. Vì vậy dải 50-250mm cho góc nhìn tương đương ống 75-375mm trên máy full-frame.
Các hãng khác có ống cùng vai trò với dải hơi khác. Canon có RF-S 55-210mm, Sony có E 55-210mm, Fujifilm có XC 50-230mm. Canon APS-C dùng hệ số 1,6 nên góc nhìn hẹp hơn một chút ở cùng tiêu cự.
Nếu bạn chưa rõ vì sao cảm biến nhỏ làm góc nhìn hẹp lại, phần nói về cảm biến trong bài cấu tạo máy ảnh sẽ giúp hình dung.
Thông số chính của một ống 50-250mm điển hình
Lấy NIKKOR Z DX 50-250mm làm mẫu, theo trang thông số của Nikon:
| Thông số | Giá trị |
|---|---|
| Khẩu độ lớn nhất | f/4.5 ở 50mm, f/6.3 ở 250mm |
| Cấu tạo quang học | 16 thấu kính, 12 nhóm, 1 thấu kính ED |
| Chống rung VR | Tương đương 5 stop ở đầu tele |
| Khoảng lấy nét gần nhất | 0,5 m ở 50mm |
| Độ phóng đại tối đa | 0,23x |
| Ren kính lọc | 62 mm |
| Trọng lượng | Khoảng 405 g, thân ống thu gọn khi cất |
Trọng lượng khoảng 405 g là lý do ống này hợp đi du lịch. Độ phóng đại 0,23x còn đủ chụp cận hoa lá mà không cần ống macro.
Từ đời thường đến tele tầm trung
Ở đầu 50mm, góc nhìn tương đương 75mm. Mức này đủ chụp chân dung nửa người hoặc chi tiết phố xá mà không phải lùi xa.
Kéo lên 250mm, góc nhìn tương đương 375mm. Bạn kéo gần được chim chóc, kiến trúc trên cao, dãy núi ở chân trời, thậm chí cả mặt trăng.
Chụp chân dung bằng ống 50-250mm
Nhiều người nghĩ ống tele chỉ để săn vật ở xa. Thực tế, đây là công cụ chụp chân dung rất hiệu quả.
Vùng 85-135mm và hiệu ứng xóa phông
Ống 50-250mm phủ trọn đoạn 85-135mm. Trên máy DX, 85mm cho góc nhìn tương đương khoảng 127mm, rất hợp chân dung bán thân.

Khẩu độ của ống kit tele không lớn. Bù lại, khi giữ nguyên khung hình chủ thể, tiêu cự dài làm đốm mờ hậu cảnh to hơn và nền hẹp hơn.
Kết quả là hậu cảnh trông mờ và gọn hơn hẳn so với chụp ở 50mm. Muốn nền mờ hơn nữa, hãy để chủ thể đứng xa bức tường hay hàng cây phía sau.
Tỷ lệ khuôn mặt và méo phối cảnh
Méo phối cảnh khác méo hình do ống kính. Méo phối cảnh sinh ra do máy đứng quá gần mặt người, không phải do thấu kính.
Có thể ước lượng bằng một phép tính đơn giản. Cạnh dài cảm biến APS-C khoảng 23,5 mm. Khung chân dung đầu và vai cao khoảng 0,6 m.
Độ phóng đại cần có xấp xỉ 23,5 / 600 ≈ 0,04. Ở 50mm, bạn phải đứng cách khoảng 1,3 m. Ở 250mm, khoảng cách tăng lên khoảng 6,4 m.

Đứng xa hơn, chênh lệch khoảng cách từ máy tới mũi và tới tai nhỏ đi. Vì thế khuôn mặt cân đối, mũi không bị to ra như khi chụp sát.
Đây là lý do thợ chân dung thường chọn tiêu cự tele cho ảnh cận mặt thay vì góc rộng.
Phong cảnh nén ở tiêu cự 250mm
Dân chụp núi đồi hay nhắc tới “phong cảnh nén”. Hiệu ứng này đến từ vị trí đứng nhiều hơn là từ ống kính.
Hiệu ứng nén phối cảnh hoạt động thế nào
Về quang học, ống tiêu cự dài không tự nén không gian. Phối cảnh chỉ phụ thuộc vào vị trí của máy so với các vật thể.
Ở 250mm, bạn buộc phải đứng rất xa chủ thể chính. Khi đó khoảng cách giữa chủ thể và ngọn núi phía sau trở nên nhỏ so với tổng khoảng cách từ máy.
Mắt người xem vì thế thấy núi như to ra và dính sát vào tiền cảnh. Đó là ảo giác tạo nên vẻ hùng vĩ của ảnh tele.
Lùi xa rồi mới kéo tele
Muốn hiệu ứng rõ, hãy lùi thật xa chủ thể chính rồi mới kéo lên gần 250mm. Đứng gần rồi zoom nhẹ thì hiệu ứng nén yếu đi rõ rệt.

Một căn nhà nhỏ ở tiền cảnh và dãy núi tuyết phía sau là bố cục kinh điển. Chụp đúng cách, núi trông như dựng ngay sau mái nhà.
Tốc độ màn trập và chống rung khi cầm tay
Sở hữu ống tele là một chuyện, chụp không rung nhòe lại là chuyện khác.
Quy tắc tốc độ màn trập an toàn
Khi cầm tay, tốc độ màn trập tối thiểu nên bằng 1 chia cho tiêu cự nhân hệ số crop.Vì vậy trên Nikon Z50 II, tôi để ISO 200 mặc định để có tốc độ nhanh gấp đôi khi kéo tele. Cách đặt mục này cùng các menu khác nằm trong bài cài đặt Nikon Z50 II cho người mới.
Ví dụ ở 250mm trên máy APS-C hệ số 1,5, tốc độ tối thiểu là 1/375 s. Thực tế nên chọn 1/400 s hoặc 1/500 s nếu không có chống rung.
Bỏ qua quy tắc này là nguyên nhân phổ biến nhất khiến ảnh tele nhòe nhẹ dù đã lấy nét đúng.
Tận dụng chống rung VR, IS, OSS
Phần lớn ống tele zoom APS-C có chống rung quang học. Nikon gọi là VR, Canon gọi là IS, Sony gọi là OSS.
Theo Nikon, VR của ống 50-250mm cho lợi tương đương 5 stop ở đầu tele. Điều này rất quan trọng với Z50, Z50II, Z30 và Zfc vì các thân máy này không có chống rung trên cảm biến.
Chống rung chỉ xử lý rung tay, không xử lý chủ thể đang chuyển động. Với người đi lại hay trẻ em chạy nhảy, vẫn nên giữ tốc độ từ 1/250 s trở lên.
Ảnh chụp thực tế với Nikon Z50 II
Bốn ảnh dưới đây tôi chụp bằng Nikon Z50 II và chính ống NIKKOR Z DX 50-250mm f/4.5-6.3 VR, xuất từ file RAW và thu nhỏ để trang tải nhanh.

Ảnh hoa nhái cho thấy điều đã nói ở phần chân dung: hậu cảnh vẫn tan thành mảng màu dù khẩu độ lớn nhất của ống chỉ từ f/4.5 đến f/6.3. Muốn nền mờ với ống khẩu nhỏ, hãy chọn chủ thể đứng cách xa hậu cảnh như bông hoa và con ong ở đây.

Với cảnh ngược sáng như thế này, đo sáng theo vùng trời sáng quanh mặt trời để hàng cây thành bóng đen và giữ được màu cam trên mặt nước; đo theo toàn khung thì trời dễ bị cháy trắng. Máy không gương lật cho bạn nhìn mặt trời qua kính ngắm điện tử thay vì nhìn trực tiếp qua thấu kính như máy DSLR, nhưng vẫn chỉ nên chụp khi mặt trời đã xuống thấp, gần đường chân trời.

Đàn vịt đứng dọc bờ kè, chụp từ trên bờ xuống. Với động vật, ống tele cho phép giữ khoảng cách để chúng không hoảng, còn nắng chiều đổ xiên làm rõ hình khối và bóng của từng con.

Ống 50-250mm không chỉ để chụp xa: đứng lùi về phía sau, cả cánh đồng, ngôi nhà và tuabin gió vẫn nằm gọn trong một khung.
Ống kính 50-250mm có đáng mua?
Xét cả hai vai trò, chân dung xóa phông và phong cảnh nén, đây là lựa chọn linh hoạt hiếm có trong tầm giá.
Ưu điểm
- Phủ góc nhìn tương đương 75-375mm
- Nhẹ khoảng 405 g, thân thu gọn
- Chống rung 5 stop, hợp thân máy không có IBIS
- Chụp cận được ở độ phóng đại 0,23x
Nhược điểm
- Khẩu độ nhỏ, f/6.3 ở 250mm
- Thiếu sáng phải tăng ISO
- Xóa phông không bằng ống prime khẩu lớn
Nếu bạn hay chụp trong nhà hoặc lúc trời chạng vạng, hãy cân nhắc chọn ống khẩu lớn hơn cho Z50 II để không phải đẩy ISO quá cao.
Khẩu độ khiêm tốn là điểm yếu rõ nhất khi so với ống prime chuyên chân dung. Đổi lại, bạn có một ống gần như bao trọn nhu cầu chụp hằng ngày ngoài trời.
Nếu bạn dùng máy Nikon Z dòng DX, ống NIKKOR Z DX 50-250mm là bạn đồng hành hợp lý cho ống kit 16-50mm.