Bỏ qua, đến nội dung chính
Lịch sử hóa học Mohs 2,5–3

Thuật giả kim và nguồn gốc kỹ thuật ngành kim hoàn

Cập nhật 6 phút đọc
Nhà giả kim râu tóc bạc dùng kẹp khuấy nồi kim loại nóng chảy trong phòng thí nghiệm thắp nến kiểu Trung Cổ

Vàng nguyên chất rất mềm, chỉ khoảng 2,5–3 trên thang độ cứng Mohs. Một chiếc nhẫn vàng 9999 dễ trầy, móp sau thời gian đeo, điều người mua nhẫn tròn trơn ở Việt Nam đều biết.

Vậy mà con người đã chế tác vàng thành trang sức từ hơn 6.000 năm trước. Thợ kim hoàn cổ đại biết tinh luyện, pha hợp kim và mạ vàng rất lâu trước khi có hóa học hiện đại.

Nhiều bài viết cho rằng ngành kim hoàn bắt nguồn từ thuật giả kim thời Trung Cổ. Thực tế diễn ra theo chiều ngược lại. Bài viết lần lại bốn kỹ thuật cốt lõi — phân kim bằng chì, mạ vàng hỗn hống, nước cường toan và pha hợp kim — để thấy kỹ thuật nào có trước, và giả kim thuật đã đóng góp gì.

Thuật giả kim là gì?

Trước khi bàn đến ngành kim hoàn, cần làm rõ giả kim thuật thực sự là gì.

Hóa học thực nghiệm trước thời hóa học

Giả kim thuật thường bị hiểu là huyền thuật hay mê tín. Mục tiêu nổi tiếng nhất của nó, biến kim loại thường thành vàng, đúng là không bao giờ đạt được bằng phản ứng hóa học.

Nhưng phần lớn công việc hằng ngày của nhà giả kim là hóa học thực nghiệm: nung, chưng cất, hòa tan, kết tinh. Họ làm việc với lò nung, axit và hợp kim, ghi chép phản ứng và kết quả sau mỗi lần thử.

Những ghi chép và dụng cụ đó trở thành tiền thân của phòng thí nghiệm và phương pháp thực nghiệm trong hóa học hiện đại.

Ai kế thừa ai?

Nghề kim hoàn có trước giả kim thuật hàng nghìn năm. Hiện vật vàng ở nghĩa địa Varna (Bulgaria) có niên đại khoảng 4600–4200 TCN, còn giả kim thuật chỉ hình thành ở Ai Cập thời Hy Lạp hóa vài thế kỷ đầu Công nguyên.

Các nhà giả kim học lại kỹ thuật từ thợ luyện kim và thợ kim hoàn, rồi mô tả, hệ thống hóa và phát triển thêm. Đóng góp tiêu biểu nhất của họ cho nghề vàng bạc là nước cường toan.

Bốn kỹ thuật nền tảng của nghề vàng bạc

Bốn kỹ thuật sau minh họa rõ mối quan hệ giữa nghề kim hoàn, luyện kim cổ và giả kim thuật.

Phân kim bằng chì (cupellation)

Cupellation là kỹ thuật tách vàng và bạc khỏi kim loại thường, đã có từ khoảng thiên niên kỷ 3 TCN ở Tiểu Á và Lưỡng Hà.

Hợp kim thô được nấu cùng chì trong chén xốp làm từ tro xương hoặc vật liệu chịu nhiệt, ở nhiệt độ trên 900°C, có thổi không khí. Chì và các kim loại thường bị oxy hóa:

2Pb + O₂ → 2PbO

Oxit chì nóng chảy (litharge) thấm vào thành chén, kéo theo oxit của đồng và kim loại thường khác. Phần còn lại là hạt vàng–bạc. Muốn tách vàng khỏi bạc còn phải qua bước tách riêng.

Nguyên lý này vẫn được dùng trong phương pháp hỏa kim (fire assay), cách kiểm định hàm lượng vàng chính xác nhất hiện nay.

Mạ vàng hỗn hống (amalgam gilding)

Mạ hỗn hống dựa trên khả năng vàng tan vào thủy ngân lỏng ở nhiệt độ phòng, tạo thành hỗn hống vàng.

Thợ phết hỗn hống lên bề mặt đồng hoặc bạc rồi nung nóng. Thủy ngân sôi ở 356,7°C nên phần lớn bay hơi, để lại lớp vàng bám chắc vào nền.

Kỹ thuật này đã có ở Trung Quốc và thế giới La Mã từ thời cổ đại, rồi được dùng suốt nhiều thế kỷ cho tượng, đồ thờ và trang sức. Mạ điện ra đời vào thế kỷ 19 mới dần thay thế nó.

Cái giá của kỹ thuật này là hơi thủy ngân. Nhiều thợ mạ vàng thời xưa bị run tay, tổn thương thần kinh và chết sớm vì nhiễm độc thủy ngân mạn tính.

An toàn hóa chất

Không thực hiện mạ vàng hỗn hống hay nung hỗn hống thủy ngân. Hơi thủy ngân không màu, không mùi, gây tổn thương thần kinh và thận vĩnh viễn, đồng thời làm ô nhiễm nhà xưởng và môi trường lâu dài.

Nước cường toan (aqua regia)

Nước cường toan là hỗn hợp axit nitric đặc và axit clohiđric đặc, thường theo tỷ lệ thể tích 1 : 3. Đây là một trong số ít dung dịch hòa tan được vàng kim loại.

Tên gọi “nước vua” xuất hiện trong các văn bản giả kim châu Âu khoảng thế kỷ 13–14. Đây chính là đóng góp tiêu biểu của giả kim thuật cho nghề vàng bạc.

Phản ứng hòa tan vàng diễn ra như sau:

Au + HNO₃ + 4HCl → HAuCl₄ + NO↑ + 2H₂O

HNO₃ oxy hóa vàng, còn ion Cl⁻ dư giữ vàng lại trong dung dịch dưới dạng phức [AuCl₄]⁻. Sản phẩm là axit cloroauric HAuCl₄, không phải muối AuCl₃ đơn lẻ.

Khối vàng đang tan trong dung dịch màu cam đỏ sủi bọt, khói bốc lên miệng cốc
Ảnh minh họa: vàng tan trong nước cường toan, phản ứng sinh khí NO và NO₂ độc.

Ngày nay, thợ phân kim vẫn hòa tan vàng phế liệu bằng nước cường toan rồi khử vàng ra dưới dạng bột vàng tinh khiết. Đây là cách tinh luyện vàng phổ biến ở các xưởng nhỏ.

An toàn hóa chất

Nước cường toan giải phóng NO, NO₂, clo và nitrosyl clorua đều độc qua đường hô hấp. Chỉ pha lượng vừa dùng, pha mới, thao tác trong tủ hút và không đậy kín bình chứa vì khí sinh ra có thể làm nổ bình. Đeo kính chống bắn, tấm che mặt, găng chịu axit và áo chống hóa chất.

Di sản hợp kim trong chế tác trang sức hiện đại

Không chỉ kỹ thuật tinh luyện, nghề vàng bạc cổ còn để lại hiểu biết quan trọng về hợp kim.

Thợ kim hoàn cổ đại sớm nhận ra vàng pha với bạc và đồng cứng hơn, bền hơn và đổi được màu. Đồng tiền electrum của vương quốc Lydia cuối thế kỷ 7 TCN là hợp kim vàng–bạc tự nhiên.

Ngày nay, cách tính tỷ lệ đó được chuẩn hóa thành tuổi vàng. Vàng 18K chứa 75% vàng, vàng 14K chứa khoảng 58,5% vàng. Phần còn lại là đồng, bạc, kẽm hay palladium, quyết định màu vàng hồng, vàng chanh hay vàng trắng.

Thợ kim hoàn đeo kính bảo hộ và găng da dùng đèn khò nấu chảy vàng trong chén nung
Ảnh minh họa: nấu chảy vàng để pha hợp kim trong xưởng kim hoàn hiện đại.

Ba kỹ thuật phân kim bằng chì, nước cường toan và pha hợp kim vẫn hiện diện trong xưởng kim hoàn ngày nay, dưới dạng cải tiến. Riêng mạ hỗn hống thủy ngân đã được thay bằng mạ điện an toàn hơn.

Thay cho lò than cổ, nhiều xưởng hiện nay nấu chảy vàng bạc bằng lò cảm ứng với nồi nấu than chì, kiểm soát nhiệt độ tốt hơn.

Để lại bình luận

Email của bạn không được công khai.