Một xưởng mạ kim hoàn nhỏ có thể chỉ thải vài trăm lít nước rửa mỗi ngày. Lượng nhỏ, nhưng nước rửa từ bể mạ có thể chứa xyanua, đồng, niken vượt giới hạn xả thải nhiều lần.
Nhiều thợ mạ đổ chung mọi loại nước rửa vào một thùng rồi xả thẳng ra cống. Đây là sai lầm có thể trả giá bằng tính mạng.
Nước thải chứa xyanua gặp nước thải axit sẽ sinh khí hydro xyanua (HCN). Ở nồng độ cao, khí này có thể gây tử vong trong vài phút.
Về pháp lý, bùn xi mạ là chất thải nguy hại. Xả trái phép có thể bị xử phạt hành chính, trường hợp nghiêm trọng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Bài viết hướng dẫn xử lý nước thải xi mạ theo mẻ, dùng phuy nhựa 200 L. Cách này phù hợp xưởng có lưu lượng dưới khoảng 1 m³/ngày, không cần xây bể bê tông.
Đặc thù nước thải xi mạ kim hoàn
Nước thải mạ kim hoàn không đơn thuần là nước bẩn. Nó gồm nhiều dòng hóa chất khác tính chất, thậm chí phản ứng nguy hiểm với nhau nếu gộp chung.
Dòng nước rửa từ khâu mạ vàng, mạ bạc thường chứa xyanua (CN⁻). Đây là chất cực độc, sinh khí HCN khi gặp môi trường axit.
Dòng thứ hai đến từ khâu tẩy gỉ, hoạt hóa bề mặt. Dòng này có tính axit mạnh và chứa kim loại nặng như đồng, niken, kẽm.
Từ 01/9/2025, nước thải công nghiệp áp dụng QCVN 40:2025/BTNMT, ban hành kèm Thông tư 06/2025/TT-BTNMT, thay cho QCVN 40:2011/BTNMT. Giới hạn phụ thuộc nguồn tiếp nhận nước thải:
| Thông số (mg/L) | Cột A | Cột B | Cột C |
|---|---|---|---|
| Xyanua (CN⁻) | 0,2 | 1,0 | 1,0 |
| Niken (Ni) | 0,1 | 3,0 | 3,0 |
| Đồng (Cu) | 1,0 | 3,0 | 3,0 |
| Crom VI (Cr⁶⁺) | 0,1 | 0,5 | 0,5 |
| Kẽm (Zn) | 1,0 | 5,0 | 5,0 |
| pH | 6–9 | 6–9 | 6–9 |
Cột A áp dụng khi xả vào nguồn nước dùng cấp nước sinh hoạt. Cột B cho nguồn nước có mục đích quản lý, cải thiện chất lượng. Cột C cho các trường hợp còn lại.
Xưởng trong khu dân cư đấu nối vào hệ thống thoát nước đô thị phải theo yêu cầu của đơn vị quản lý hệ thống đó hoặc chính quyền địa phương. Hỏi rõ yêu cầu này trước khi đấu nối.
Các trạm xử lý công nghiệp dùng chuỗi bể bê tông chạy liên tục, cần diện tích lớn và chi phí vận hành cao. Với xưởng kim hoàn nhỏ, mô hình đó gần như không khả thi.
Sơ đồ xử lý nước thải mạ điện theo mẻ
Xử lý theo mẻ nghĩa là gom nước thải theo từng lô, xử lý dứt điểm từng lô trước khi xả.

Thay vì xây bể nối tiếp, xưởng chỉ cần 2–3 phuy nhựa 200 L đặt tuần tự.
Phuy thứ nhất thu gom dòng xyanua và phá xyanua bằng nước Javen (NaClO) trong môi trường kiềm.
Phuy thứ hai nhận nước đã phá xyanua cùng dòng axit, nâng pH bằng xút để kết tủa kim loại nặng, rồi keo tụ bằng PAC và polymer.
Phuy thứ ba dùng để lắng, tách bùn thải nguy hại. Phần nước trong được chỉnh pH về 6–9 và kiểm đạt chuẩn trước khi xả.
Mô hình này có chi phí đầu tư thấp hơn nhiều so với bể bê tông. Nhược điểm là vận hành thủ công, người thao tác phải nắm chắc thứ tự các bước.
Quy trình bốn bước xử lý nước thải xi mạ
Bốn bước dưới đây phải làm đúng thứ tự. Đảo thứ tự có thể gây phản ứng hóa học nguy hiểm.
Phân luồng và phá xyanua
Đây là bước quan trọng nhất, quyết định an toàn của cả quy trình.
Nước thải phải tách thành hai dòng ngay từ đầu: dòng chứa xyanua (từ mạ vàng, mạ bạc) và dòng axit chứa kim loại nặng (từ tẩy gỉ, hoạt hóa). Tuyệt đối không gộp hai dòng này trước khi phá xyanua.
Phá xyanua bằng clo kiềm diễn ra qua hai giai đoạn:
- Nâng pH dòng xyanua lên 10–11 bằng xút, rồi châm Javen để oxy hóa xyanua thành xyanat (CNO⁻).
- Khi kiểm thấy xyanua tự do đã hết, hạ pH xuống khoảng 8–8,5 và châm thêm Javen để oxy hóa xyanat thành khí N₂ và CO₂.
Giai đoạn đầu phải giữ pH từ 10 trở lên. pH thấp hơn sinh ra khí xyanogen clorua (CNCl) độc, còn môi trường axit sinh HCN.
Chỉ hạ pH sang giai đoạn hai khi đã kiểm bằng bộ thử xyanua. Xyanua tạo phức với niken, sắt khó phá hơn và cần thời gian phản ứng lâu hơn.
An toàn hóa chất
Không bao giờ để nước thải xyanua gặp axit trước khi phá xyanua xong: phản ứng sinh khí HCN có thể gây tử vong. Javen gặp axit sinh khí clo. Thao tác ở nơi thông gió, đeo kính chống bắn, găng nitrile, mặt nạ lọc khí và luôn có người thứ hai ở gần.Khử crom VI về crom III (nếu có)
Bước này chỉ áp dụng cho xưởng có công đoạn mạ crom hoặc thụ động crom.
Crom VI độc hơn nhiều so với crom III và không kết tủa được bằng cách nâng pH. Vì vậy phải khử nó trước.
Cách thông dụng là hạ pH dòng crom xuống khoảng 2–3, rồi châm chất khử như natri metabisunfit hoặc sắt(II) sunfat. Dung dịch chuyển từ vàng cam sang xanh lục khi crom VI đã khử xong.
Sau khi khử, dòng chứa crom III được nhập với dòng kim loại nặng để kết tủa ở bước sau. Xưởng không mạ crom bỏ qua bước này.
Nâng pH và kết tủa kim loại nặng
Khi xyanua đã phá và crom đã khử, các dòng nước được gộp lại.
Châm xút từ từ để nâng pH. Đồng hydroxit kết tủa tốt từ khoảng pH 8–9, còn niken cần pH cao hơn, khoảng 10.
Nước thải kim hoàn thường chứa cả đồng lẫn niken. Vì vậy pH mục tiêu thường kéo lên khoảng 9,5–10 để cả hai kim loại cùng kết tủa.
Nếu nước rửa có chất tạo phức như amoniac hoặc EDTA, kim loại sẽ giữ ở dạng tan và nâng pH không đủ. Trường hợp này cần hỏi đơn vị tư vấn môi trường.
Lỗi hay gặp khi tự vận hành phuy 200 L là châm hóa chất quá nhanh lúc máy khuấy đang chạy mạnh, làm bọt trào khỏi miệng phuy. Luôn châm từ từ và giảm tốc độ khuấy khi gần đạt pH mục tiêu.
Keo tụ, tạo bông và tách bùn
Kim loại nặng sau khi kết tủa là các hạt hydroxit li ti. Cần gom chúng thành bông cặn lớn để dễ lắng.
Châm PAC (poly aluminium chloride), khuấy đều vài phút để hạt cặn kết dính. Sau đó châm polymer liều nhỏ, khuấy chậm để bông cặn lớn nhanh và lắng xuống đáy.
Sau 30–60 phút lắng, tách phần nước trong phía trên. Phần bùn đặc phía dưới được thu qua van xả đáy.
Nước sau kết tủa có pH khoảng 9,5–10, cao hơn giới hạn xả 6–9. Phải trung hòa về 6–9 và kiểm lại trước khi xả.
Quản lý bùn thải nguy hại theo quy định
Bùn lắng sau xử lý không phải rác sinh hoạt thông thường.

Đây là chất thải nguy hại, chứa kim loại nặng ở dạng hydroxit.
Bùn cần được phơi hoặc ép để giảm độ ẩm, rồi lưu tạm trong khu vực có mái che, tránh nước mưa cuốn trôi.
Xưởng phải thuê đơn vị có giấy phép xử lý chất thải nguy hại để thu gom và vận chuyển. Chi phí tùy nhà thầu và tỉnh thành, không có mức cố định.
Tuyệt đối không trộn bùn xi mạ vào rác sinh hoạt hoặc tự chôn lấp. Hành vi này vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường.
Các thông số kỹ thuật của bể mạ, nguồn sinh ra dòng nước thải này, có trong bài về bể mạ điện kim hoàn.
Ba rủi ro sinh tử khi xử lý nước thải hóa chất
Ba rủi ro dưới đây có thể gây hậu quả nghiêm trọng nếu chủ quan.

Thứ nhất, trộn nước thải xyanua với nước thải axit trước khi phá xyanua sẽ sinh khí HCN. Đây là nguy cơ chết người lớn nhất trong xưởng mạ nhỏ.
Thứ hai, Javen và xút đậm đặc có thể gây bỏng da, bỏng mắt nghiêm trọng nếu thao tác không có bảo hộ.
Thứ ba, làm việc trong không gian kín khi phản ứng đang diễn ra khiến khí độc tích tụ nhanh mà không kịp phát hiện.
Luôn trang bị găng chống hóa chất, kính bảo hộ, mặt nạ lọc khí và giữ khu vực xử lý thông thoáng. Kiểm pH bằng giấy đo hoặc máy đo trước mỗi lần chuyển bước, không dựa vào cảm quan.