Châm xút vào bể xử lý nước thải, dung dịch đục dần vì kim loại kết tủa. Châm thêm một chút nữa, có loại kết tủa lại tan trở lại.
Người học hóa thường xem phản ứng trao đổi ion là dạng bài chuỗi phản ứng trong sách giáo khoa. Trong nhà máy, cùng quy luật đó quyết định mẻ xử lý đạt hay hỏng, và màng lọc có bị nghẹt do cặn vô cơ hay không.
Không nắm chắc quy luật này, kỹ sư mới vào nghề dễ châm hóa chất theo cảm tính. Kim loại nặng không kết tủa hết, hoặc kết tủa rồi tan ngược lại, trong khi chi phí hóa chất đội lên mỗi ngày.
Bài này trình bày cách nhớ nhanh bảng tính tan để dự đoán kết tủa. Sau đó là ứng dụng vào thu hồi kim loại, kiểm soát pH và làm mềm nước cấp lò hơi.
Bản chất phản ứng trao đổi ion và điều kiện xảy ra
Trước khi nhớ bảng tính tan, cần nắm điều kiện để một phản ứng thực sự xảy ra.
Phản ứng trao đổi ion diễn ra trong dung dịch: các ion của hai chất tan đổi đối tác cho nhau. Nhưng không phải cặp ion nào gặp nhau cũng phản ứng.
Phản ứng chỉ xảy ra khi tạo ra ít nhất một trong ba loại sản phẩm: chất kết tủa, chất khí hoặc chất điện li yếu. Nếu không có loại nào, các ion vẫn tồn tại tự do và dung dịch chỉ là hỗn hợp muối.
Ba loại sản phẩm này tương ứng ba phương trình ion rút gọn quen thuộc:
Cu²⁺ + 2OH⁻ → Cu(OH)₂↓
CO₃²⁻ + 2H⁺ → CO₂↑ + H₂O
H⁺ + OH⁻ → H₂O
Khi viết phương trình ion rút gọn, chỉ tách thành ion các chất điện li mạnh và tan. Chất kết tủa, chất khí và chất điện li yếu giữ nguyên dạng phân tử. Tách nhầm chất điện li yếu, như axit axetic CH₃COOH, là lỗi sai phổ biến nhất.
Quy tắc này chỉ đúng trong dung dịch. Chất rắn khô trộn với nhau không xảy ra phản ứng trao đổi ion.
Ba điều kiện trên nghe đơn giản, nhưng đủ để loại phần lớn phương án sai khi chọn hóa chất xử lý. Hóa chất châm vào bể phải tạo kết tủa, khí hoặc chất điện li yếu với tạp chất. Nếu không, châm thêm chỉ tốn tiền.
Mẹo nhẩm nhanh bảng tính tan vô cơ

Mẹo nhớ bảng tính tan gọn nhất là chia thành ba nhóm thay vì học từng ô. Ba nhóm này đủ dự đoán phần lớn tình huống thực tế.
Nhóm thứ nhất là các muối luôn tan: muối của Na⁺, K⁺, NH₄⁺ và mọi muối nitrat NO₃⁻. Gặp các ion này, có thể kết luận sản phẩm sẽ tan.
Đây cũng là lý do xút NaOH được dùng làm chất kết tủa phổ biến. Na⁺ ở lại trong nước mà không tạo thêm cặn phụ.
Nhóm thứ hai là các ion cần cảnh giác: Ag⁺, Pb²⁺ và Ba²⁺. Ag⁺ gặp Cl⁻ cho AgCl màu trắng. Ba²⁺ gặp SO₄²⁻ cho BaSO₄ màu trắng, và Pb²⁺ cũng kết tủa với gốc sunfat.
Nhóm thứ ba là các gốc tạo kết tủa với kim loại nặng: OH⁻, CO₃²⁻ và S²⁻. Hydroxit kim loại nặng hầu hết không tan, ví dụ Cu(OH)₂ màu xanh lam. Ngoại lệ dễ nhớ là NaOH, KOH và Ba(OH)₂ tan tốt.
Cacbonat và sunfua cũng không tan, trừ muối của Na⁺, K⁺, NH₄⁺. Gặp axit, hai gốc này chuyển thành khí CO₂ và H₂S.
Bảng tính tan chỉ trả lời câu hỏi tan hay không tan. Muốn biết còn bao nhiêu kim loại trong nước sau khi kết tủa, cần dùng tích số tan Ksp ở phần ứng dụng bên dưới.
Tư duy nối chuỗi phản ứng: từ muối thô đến kim loại
Bài tập chuỗi phản ứng vô cơ thực chất là bài toán chọn hóa chất theo từng bước.
Ở mỗi bước, cần trả lời hai câu hỏi: ion nào cần đẩy ra khỏi dung dịch, và ion nào sẽ còn lại? Nguyên tắc là để ion đi kèm còn lại ở dạng tan, vô hại.
Ví dụ, muốn tách Cu²⁺ khỏi dung dịch đồng sunfat, dùng NaOH:
CuSO₄ + 2NaOH → Cu(OH)₂↓ + Na₂SO₄
Na₂SO₄ tan tốt và không tạo sản phẩm phụ độc hại.
Sau bước kết tủa và lọc, chuỗi tiếp tục đưa hydroxit về kim loại. Cu(OH)₂ nhiệt phân thành CuO, rồi CuO được khử thành Cu. Hai bước cuối là phản ứng oxy hóa – khử, không còn là trao đổi ion.
Với kim loại nặng, gốc S²⁻ từ Na₂S cũng tạo kết tủa sunfua. Sunfua kim loại thường có tích số tan cực nhỏ, nên xử lý được cả phần kim loại mà hydroxit bỏ sót. Nhưng đây cũng là bước phải kiểm soát chặt nhất.
An toàn hóa chất
Gốc S²⁻ gặp môi trường axit sinh khí H₂S cực độc, chỉ cần nồng độ thấp đã nguy hiểm, và ở nồng độ cao làm tê liệt khứu giác nên không ngửi thấy mùi nữa. Luôn kiểm pH trước khi châm Na₂S, không bao giờ cho Na₂S vào dòng thải có tính axit. Thao tác nơi thông gió, đeo kính, găng và mặt nạ phù hợp.Ứng dụng thực tiễn: thu hồi kim loại và xử lý nước
Trong nhà máy, các phản ứng trên là công cụ điều chỉnh châm hóa chất hằng ngày, không còn là lý thuyết trên giấy.
Nước thải từ dây chuyền xi mạ, như các bể mạ điện kim hoàn, thường chứa đồng và niken. Cả hai phải được kết tủa trước khi xả.
Hai tình huống gặp nhiều nhất là kết tủa hydroxit kim loại nặng và làm mềm nước cấp bằng nhựa trao đổi ion. Cả hai cùng một nguyên lý, nhưng mục tiêu vận hành khác nhau.
Kiểm soát pH để kết tủa hydroxit kim loại nặng

Kết tủa hydroxit phụ thuộc trực tiếp vào pH của bể. Đây là thông số đầu tiên cần theo dõi mỗi ca.
Tích số tan Ksp của Cu(OH)₂ ở 25°C thường được tra là khoảng 2,2 × 10⁻²⁰. Tích [Cu²⁺]·[OH⁻]² gần như không đổi, nên pH càng cao thì Cu²⁺ còn lại càng ít.
Tính thử ở pH 9: [OH⁻] = 10⁻⁵ mol/L, suy ra [Cu²⁺] ≈ 2,2 × 10⁻¹⁰ mol/L, tức khoảng 0,00001 mg/L. Con số lý thuyết này thấp hơn rất xa giới hạn xả thải.
Vậy mà nước thải thực tế sau kết tủa vẫn thường còn đồng vượt ngưỡng. Lý do nằm ở hạt keo chưa lắng và chất tạo phức, trình bày ở cuối phần này.
Với niken, Ni(OH)₂ cần pH cao hơn đồng. Các tài liệu xử lý nước thải thường cho vùng tối ưu khoảng 9,5–10,5.
Nhưng kiềm dư cũng gây hại với hydroxit lưỡng tính. Châm xút quá tay vào bể chứa muối nhôm, Al(OH)₃ kết tủa trước rồi tan lại khi kiềm dư:
Al³⁺ + 3OH⁻ → Al(OH)₃↓
Al(OH)₃ + OH⁻ → AlO₂⁻ + 2H₂O
Ion AlO₂⁻ trong sách giáo khoa thực chất tồn tại trong nước dưới dạng [Al(OH)₄]⁻. Hydroxit lưỡng tính chỉ kết tủa trong một cửa sổ pH hẹp; vượt cửa sổ đó, kết tủa biến mất và mẻ keo tụ hỏng.
Kết tủa hình thành không có nghĩa là lắng ngay. Hạt hydroxit rất mịn thường tạo hệ keo lơ lửng. Cần phèn, PAC hoặc polymer để phá keo và tạo bông, sau đó mới lắng, lọc được.
Cuối cùng là giới hạn của lý thuyết. Ksp chỉ chính xác với dung dịch loãng. Nước thải xi mạ có lực ion cao và chứa chất tạo phức mạnh như EDTA hay xyanua.
Các chất này giữ ion kim loại trong dạng phức, khiến nồng độ ion tự do quá thấp để đạt tới Ksp. Kim loại vì vậy không kết tủa như bảng tính tan dự đoán.
Gặp trường hợp này, châm thêm xút sẽ không có tác dụng. Phải phá phức trước: xyanua thường được oxy hóa bằng clo trong môi trường kiềm, còn phức EDTA thường cần oxy hóa mạnh hoặc kết tủa bằng sunfua.
Cột trao đổi ion làm mềm nước lò hơi

Cùng nguyên lý trao đổi ion, nhưng lần này dùng để chống cáu cặn cho nồi hơi.
Nước cứng chứa Ca²⁺ và Mg²⁺. Khi cấp vào lò hơi, các ion này tạo muối ít tan và bám thành cáu cặn. Cột trao đổi ion xử lý vấn đề này trước khi nước vào lò.
Trong cột là hạt nhựa cation mang ion Na⁺. Nước cứng đi qua, Ca²⁺ và Mg²⁺ bị hạt nhựa giữ lại, Na⁺ đi ra thay thế:
2R–Na + Ca²⁺ → R₂–Ca + 2Na⁺
Muối natri tan tốt nên nước mềm đầu ra không tạo cặn. Khi hạt nhựa bão hòa Ca²⁺ và Mg²⁺, cần hoàn nguyên bằng dung dịch muối NaCl đậm đặc để trả Na⁺ về nhựa.
Cột làm mềm nước cũng thường đặt trước hệ màng RO. Nếu Ca²⁺ lọt vào màng, muối vô cơ sẽ kết tủa ngay trên bề mặt và làm nghẹt màng.
Nhìn lại, tất cả đều xoay quanh hai biến số: pH và nồng độ ion trong dung dịch. Kiểm soát tốt hai giá trị này là kiểm soát được cả kết tủa lẫn cáu cặn.
Bút đo pH và bút đo TDS giúp kiểm nhanh hai thông số đó ở bể xử lý hoặc trong thí nghiệm.