Hơn một thế kỷ qua, phần lớn vàng trên thế giới được hòa tan bằng xyanua theo phương trình Elsner:
4Au + 8NaCN + O₂ + 2H₂O → 4Na[Au(CN)₂] + 4NaOH
Quy trình này hiệu quả và rẻ. Nhưng xyanua cực độc: chỉ khoảng vài trăm miligam natri xyanua đã có thể gây tử vong. Xưởng nhỏ dùng xyanua còn phải gánh hệ phá xyanua trong nước thải và rủi ro khí HCN nếu dung dịch gặp axit.
Bài này phân tích ba hệ hóa chất thay thế xyanua đang được nghiên cứu nghiêm túc: thiosulfate, thiourea và hệ kết hợp glycine–thiosulfate. Kèm theo là dải pH vận hành, rủi ro hao hụt hóa chất và yêu cầu thiết bị.
Vì sao ngành kim hoàn tìm cách thay thế xyanua?
Xyanua hòa tan vàng nhanh, hóa chất rẻ, quy trình vận hành đã chuẩn hóa. Đó là lý do nó tồn tại lâu đến vậy.
Nhưng độ độc cấp tính của xyanua đặt ra rủi ro kép: an toàn lao động và pháp lý. Xyanua là hóa chất bị kiểm soát chặt từ khâu nhập khẩu, vận chuyển đến lưu giữ; xưởng chỉ được mua qua đơn vị kinh doanh hóa chất có giấy phép.
Nước thải chứa xyanua lại phải đạt ngưỡng 0,2–1,0 mg/L tùy nguồn tiếp nhận theo QCVN 40:2025/BTNMT. Với xưởng nhỏ, đó là gánh nặng chi phí không nhỏ.
Ba hệ thay thế dưới đây ra đời từ chính áp lực đó: giữ hiệu suất thu hồi, giảm độc tính cấp, và giảm rủi ro vận hành.
Công nghệ thiosulfate: ít độc nhưng hao hóa chất
Thiosulfate không độc cấp tính như xyanua, nhưng cơ chế hòa tan vàng phức tạp hơn nhiều.
Phản ứng cần ion đồng(II) kết hợp với amoniac tạo phức đồng–amin. Phức này đóng vai trò chất oxy hóa trung gian, giúp vàng tan nhanh hơn nhiều so với thiosulfate đơn thuần. Vàng đi vào dung dịch dưới dạng phức vàng–thiosulfate.
Vấn đề nằm ở tính ổn định. Thiosulfate dễ bị oxy hóa thành tetrathionate và các hợp chất lưu huỳnh khác, nhất là khi nồng độ đồng cao. Hao hụt thiosulfate thường từ vài kilôgam đến hàng chục kilôgam cho mỗi tấn quặng, tùy điều kiện vận hành.
Vì vậy phải kiểm soát chặt thế oxy hóa – khử và pH của dung dịch. Ra khỏi vùng ổn định, thiosulfate phân hủy nhanh, chi phí bù hóa chất tăng vọt và hiệu suất thu hồi giảm.
Đây là lý do công nghệ thiosulfate, dù đã được nghiên cứu từ lâu, vẫn ít phổ biến ở quy mô xưởng nhỏ: nó cần thiết bị đo và người có chuyên môn hóa phân tích.
Thu hồi vàng bằng thiourea: nhanh nhưng ăn mòn thiết bị
Thiourea hòa tan vàng trong môi trường axit, với ion sắt(III) làm chất oxy hóa:
Au + 2CS(NH₂)₂ + Fe³⁺ → [Au(CS(NH₂)₂)₂]⁺ + Fe²⁺
Tốc độ hòa tan vàng của thiourea thường nhanh hơn xyanua trong điều kiện tối ưu, đây là điểm khiến nhiều xưởng cân nhắc chuyển đổi. Hệ thiourea axit truyền thống vận hành ở pH khoảng 1–2, phổ biến quanh 1,4–1,5.
Môi trường axit mạnh có thêm Fe³⁺ ăn mòn đáng kể thiết bị kim loại thông thường. Bồn chứa và đường ống nên làm bằng vật liệu chịu axit như nhựa PP, HDPE hoặc composite, thay vì thép không gỉ thường.
Một hướng mới hơn là hệ thiourea kiềm dùng chất ổn định để vận hành ở pH từ 10 trở lên, giảm ăn mòn. Hướng này còn ở mức nghiên cứu, chưa phổ biến ở xưởng nhỏ.
Thiourea không phải lựa chọn “an toàn tuyệt đối”. Theo bảng dữ liệu an toàn của châu Âu, nó bị nghi ngờ gây ung thư và gây hại cho sinh sản, lại độc với sinh vật thủy sinh. Xưởng phải có tủ hút, đồ bảo hộ hóa chất và hệ xử lý nước thải.
An toàn hóa chất
Không dùng lại bể, thùng của dây chuyền xyanua cho dung dịch thiourea axit khi chưa phá sạch xyanua tồn dư: xyanua gặp axit sinh khí HCN gây tử vong. Pha axit bằng cách rót axit từ từ vào nước. Thao tác trong tủ hút, đeo găng nitrile, kính chống bắn và áo chống hóa chất.Hệ glycine–thiosulfate–đồng: hướng nghiên cứu triển vọng
Glycine là một axit amin đơn giản. Nhóm nghiên cứu tại Đại học Curtin (Úc) đã phát triển và đăng ký sáng chế các quy trình hòa tan vàng bằng glycine trong môi trường kiềm, có nghiên cứu dùng kali pemanganat (KMnO₄) làm chất oxy hóa.
Khi kết hợp với hệ thiosulfate, glycine tạo phức với đồng, giúp giảm phần thiosulfate bị oxy hóa phân hủy sớm.

Một nghiên cứu của Godigamuwa và Okibe đăng trên tạp chí Minerals năm 2023 dùng hệ glycine–thiosulfate–đồng để thu hồi vàng từ bo mạch điện tử. Ở pH 9,3 và 40°C, nhóm ghi nhận khoảng 93,7% vàng được hòa tan sau 48 giờ.
Đây là điều kiện phòng thí nghiệm. Khi đưa ra bồn chứa quy mô lớn, tỷ lệ thu hồi thường thấp hơn và tiêu hao hóa chất cao hơn công bố. Thời gian phản ứng dài cũng là điểm yếu so với xyanua và thiourea.
Về độc tính, glycine có mặt tự nhiên trong cơ thể sống và ít độc hơn hẳn xyanua lẫn thiourea. Tuy vậy dung dịch vẫn chứa đồng, amoniac và thiosulfate, nên nước thải vẫn phải xử lý.
So sánh khả năng ứng dụng tại xưởng kim hoàn
| Tiêu chí | Xyanua | Thiourea | Glycine–thiosulfate |
|---|---|---|---|
| pH vận hành | 10–11 | 1–2 (axit); từ 10 (kiềm, đang nghiên cứu) | Khoảng 9–11 |
| Độc tính | Rất cao | Thấp hơn xyanua, nghi gây ung thư | Thấp, nhưng dung dịch có đồng và amoniac |
| Tốc độ hòa tan | Trung bình | Nhanh | Chậm hơn, tùy hệ |
| Yêu cầu thiết bị | Tiêu chuẩn, có hệ phá xyanua | Chịu axit chuyên dụng | Tiêu chuẩn, cần đo pH và thế oxy hóa – khử |
Giá glycine cấp công nghiệp tại Việt Nam chưa có bảng niêm yết rộng rãi và biến động theo nhà nhập khẩu, nên cần hỏi trực tiếp nhà cung cấp hóa chất.
Thiourea hợp với xưởng cần tốc độ xử lý nhanh và sẵn sàng đầu tư thiết bị chịu axit. Hệ glycine–thiosulfate hợp với xưởng ưu tiên an toàn lâu dài và chấp nhận thời gian phản ứng dài hơn.
Khi nào nên giữ xyanua và khi nào nên chuyển đổi?
Không nên đánh đồng “không dùng xyanua” với “an toàn tuyệt đối và rẻ hơn”. Cả ba giải pháp đều đòi hỏi kiểm soát kỹ thuật phức tạp hơn, và chi phí thiết bị ban đầu thường cao hơn.
Xưởng nhỏ chưa có người phân tích hóa lý nên thử trên mẻ nhỏ với đúng loại phế liệu của mình trước khi chuyển cả dây chuyền.
Dù chọn hệ nào, đo pH thường xuyên là thao tác không thể bỏ. Giấy đo pH là cách kiểm nhanh, rẻ để biết dung dịch còn nằm trong vùng vận hành hay đã lệch.